Зиялы кауым туралы…

Әділеттің ақ туын ұстаған – зиялы

Автордан: Бұл мақала осыдан бірер жыл бұрын жазылған еді. Дегенмен, уақыт өткен сайын мұндағы көтерілген мәселелер шешімін таппақ түгілі, ширыға түсті. Әлем аса ірі «тектоникалық» өзгерістерге ұшырауда. Көптеген адамдарға әлемдегі болып жатқан осы оқиғаларды ғана емес, өз еліміздегі жағдайды да түсіну қиынға айналып барады. Осындай кездерде қоғамға «ақты ақ, қараны қара» деп айта алатын тұлғалар қажет. Жұрт ондай тұлғаларын іздей бастады. Бұл – елдің ояна бастауының, елдік санасының өсе бастағанының белгісі. «Біз қандай қоғамда өмір сүріп жатырмыз, болашағымыз қайда барады?» деген сұрақ әркімді мазалай бастағанын күнделікті байқаудамыз. Сол себепті осы мақаланы қоғамымыздың бейнелі жылнамасы, яки «Қазақ Елі» халықтық бейнелі энциклопедиясы сайтының оқырмандарына ұсынуды жөн көрдік.

Қазіргі қоғамда «зиялы қауымды» шығармашылық инттеллегенцияның балама атауы ретiнде қабылдау қалыптасқан. Бұл – кеңестік кезден қалған дәстүрлі көзқарас. Себебі, ол кезде жоғарғы оқу орнын бiтiрген дипломды мамандардың бәрі дерлік «зиялылар» санатына енді: идеологиялық стандартқа сай біркелкі идеологиялық ұстаныммен жоғары білім алғандардың барлығы, әртүрлі мамандық иелері болғанына қарамастан «интеллегенция өкілдеріне» (слой интеллегенций) жатқызылыпр, олар қоғамның зиялы қауымын құрды. Әрине, уақыт өте олардың арасынан қоғамға танымал «жүзден бiр жүйрiк», қазiрше айтқанда – элиталар iрiктелiп шығатын. Әсіресе, ойын жетер жерiне жеткiзе айтатын сөзi өткiр ақын-жазушылар мен өнер адамдарының беделі ерекше болды. Айтары жоқ, тура сол заман талабы тұрғысынан қазақтың ол ұлттық «элитасы» өз міндетін адал атқарды – ұлтының нағыз жаршыры, зиялысы бола білді. Зиялылықты қазақтар қалың ұйысқан жерлерде әлеуметтік институт деңгейіне көтерді. Халықта зиялы адамдарға деген зор құрмет орнықты. Өмірде басты құндылық ретіндегі «коммунизмнің моральдік кодексі» зиялы қауымның тікелей атсалысуымен жүзеге асырылды – миллиондаған тиражбен кітаптар шықты, кинолар түсірілді. Зиялылар халықпен жүйелі түрде тілдесті. Қоғамда зиялыға деген сұраныс керемет өсті, олардың сөзіне құлақ асатын, өмірін үлгі тұтатын орта қалыптасты.

Бүгiн тәуелсiздiкке қол жеткiзген уақытта сол кеңестiк заман қалыптастырған қоғамның зиялы қауымға қатысты стандартты көзқарастың быт-шыты шықты. Бұл ешқандай қалыпқа симайды. Себебі, арман болған тәуелсіздікке қол жеткізген соң «тәуелсіздік» идеясын халық санасында анықтаушы да, тәуелсіздіктің рухани тұғырын нығайтушы да зиялы қауым болуы тиіс еді. Бiрақ бастапқыда процесс осы бағытта жүргендей болғанымен, уақыт өте келе қазақ зиялылығы тоқырауға ұшырай бастағаны белгі берді. Не себептен? Осыған жауап іздеп көрелік.

Бұл сұрақтың төркіні «мемлекеттік идеология» мәселесімен тығыз байланысты. Бүгінде мемлекеттiң қалыптасқан идеологиясы болмауы — «зиялы қауым тоқырау үстінде», немесе, «зиялы қауымның тоқырауына байланысты елімізде мемлекеттік (ұлттық) идеология қалыптаспай отыр» дегендей пiкiрлерді орнықтыра бастады. Онда: «Елiмiздiң шығармашылық элитасы, яғни, зиялы қауымы ұлттық идеологияның қалыптасуын интеллектуалдық тұрғыдан қамтамасыз ете алмады, әлі де қамтамасыз ете алмауда» делінеді. Біздіңше мұндай пiкiр шындыққа толық сәйкес келмейді. Себебi, мемлекет идеологиясын қалыптастыруға барынша атсалысушы «зиялы қауым» болғанымен де, оның жасалу тетiгi – билiк пен мемлекеттiң жүргiзiп отырған саясатына тікелей байланысты.

Егер билiк жүргiзiп отырған саясат ұлттың (мемлекеттiң) ұлы мұратын мақсат етпесе, бүгiн өзекті (актуалды) болып тұрғанымен, ертең мәнiн жоятын өткiншi (эпизодтық) жалған құндылықтардан тұрса, онда, бұл елде ұзақ мерзiмге бағытталған, халықты жұдырықтай жұмылдыруға қабiлеттi идеология өмiрге келедi деп үміттену бос қиял болып қала береді.

Кез келген мемлекеттік идеология билік жүйесі «ұлттық арманға» (национальная идея), ұлттың түпкiлiктi мақсатына арқа сүйегенде ғана түзiле алатындығын, немесе, түзiлуi мүмкiн екендiгiн ескерсек − жоғарыда айтылған ойдың дұрыс екендігіне көз жеткiземiз. Ендеше, қазiр қазақтың жұртқа танымал, сыйлы-­қадірлі тұлғаларын, яғни, ұлт зиялылырын «үндерi бәсең, екiжүздi, билiкке сатылып кеткен» деп кiнәлай салу, шындығында, олардың мүмкіншілігін шамадан тыс дәріптеп жібергендік деп білген дұрыс.

Ойымызды нақтылау үшін, алдымен, бүгінгі «зиялы қауымға» кімдерді жатқызу қажеттігін анықтап алған жөн: Зиялы қауым − тарихи процесс барысында өмірде орнығатын жақсы мен жаманды, дұрыс пен бұрысты елеп­-екшеуден өткізіп отыратын қоғамдық сүзгі, халық даналығы мен дәстүр­-салтын ұрпақтан ұрпаққа жалғастырушы.

Зиялылар қоғамға қашан да керек, оларсыз қоғамның өмірі сұр. Қазақ халқы алдымен осы талапты орындауға қарымы бар тұлғаларын ғана зиялы қауым қатарына қосқан. Яғни, қазақ танымындағы «зиялы» ұғымы қашанда ел мен жер, ұлт, мемлекет, отбасы, ұрпақ ұғымдарымен ұштасқанда ғана – өзінің төл мағынасына ие бола алады. Халықты ақыл–ойымен, дауалы сөзімен аузына қарата алатын адам – ұлттың бар асыл қасиетін бойына жинақтаған, оның мұңын мұңдай, жоғын жоқтай білетін адам деп түсініледі.

Елімізге нарықтық қатынастар еніп, мемлекет пен қоғам, қоғам мен индивид арасында нарықтық экономикалық қатынастар (капитал қатынасы) үстем бола бастағанына қарамастан, қазіргі қазақ қауымы үшін «зиялылықтың» бұл ұғымы әлі де мағынасын жойған жоқ. Өйткені, дәстүрлі этнотәрбие тұрғанда (Құдайым одан ажыраудан сақтасын!) ол жойылмайды да. Қазір де зиялы дегенді «шығармашылық қабілетті, өмірлік тәжірибесі мол, көргені көп, дүйім жұртты соңынан ілестіре алатын, ұлт пен қоғам алдындағы жауапкершілігін айрықша сезінетін, өздері де өмірлік мақсаттары ұлтымен тығыз байланыста екенін айқын ұққан жандар» деп түсіну сақталып отыр. Егер зиялы ұғымын осы мағынада алар болсақ, онда «зиялы қауым тоқырауда» деп айтуға негіз жоқ. Себебі, қазіргі жағдайда да көптеген азаматтар қазақ ұлтының жағдайы мен мемлекеттілігін нығайту үшін аянбай күреуде.

Өкінішке орай, ол міндетті жекелеген тұлғалар ғана мойнына алып отыр. Ал мемлекет тарапынан осы мазмұндағы «зиялылық қозғалысын» әлеуметтік институт ретінде тану, оны қолдан келгенше дамыту жүзеге аспауда. Сол себепті де бүгінгі зиялылық қозғалысы ұрпақтың отаншыл сезімін оятушы негізгі міндетінен біршама алшақ тұр. Билік басына небір «теорияларды» меңгерген, сауатты, бірақ қазақы ділден әлдеқайда шеттеп кеткен ұрпақтың келуі – тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің негізін құрушы қазақ ұлты өзге мәдени-­руханяттық және тілдік экспансияға ұшырауына айқара жол ашты. Мемлекет экономикасы мен халықтың тұрмыс жағдайы біршама көтеріліп келе жатқанына қарамастан, қоғамда бұл мәселелер төңірегінде рухани шиеліністің сақталып отыруы осыны айғақтайды.

Онымен қоса «зиялы қауым» туралы ұлттық ұғымның өзі де өзгерістерге ұшырауда. Бүгінде олардың қатарын бұрынғыдай ақын­-жазушылар мен өнер адамдары емес, саяси жағдайларға байланысты көптің ішінен іріктеліп шыққан ұлтшыл сезімі өткір риторлар, ораторлар, трибундар легі толықтыруда. Олар қоғамдағы түйінді мәселелердің мазмұнын өзгелерге қарағанда тереңірек ұғуға ұмтылатындықтан, не көпшіліктің көкейіндегі мұң-­мұқтажын дөп баса білгендіктен – қоғам оларды «нағыз зиялылы» адамдар ретінде қабылдай бастады. Сондықтан бүгінде зиялылар қатарынан көріну үшін жоғарғы білімді, немесе, ақын-­жазушы, не өнер адамы болу міндетті болмай қалды. Ендеше, мұндай жағдайда «зиялылардың тоқырауы» туралы емес, зиялылықтың әлеуметтік институт ретіндегі дағдарысы (қоғам дағдарысы) турасында мәселе көтерген дұрыс деп санаймыз.

Қазір қазақ ұғымында қалыптасқан осы қалыптағы зиялылық институтын нарық пен экономиканы шамадан тыс дәріптеумен алмастыру жалғасуда. Бұл және, сонымен бірге, ұлтаралық қатынасты әсірелеу «идеологиясы» зиялылық институтын одан әрі қиратуда. Нәтижесінде: бұрыннан зиялы санатында саналатын, әлеуметке сөзі өтерлік көптеген тұлғалар ұлт мүддесінен алшақтап, биліктің сойылын соғу, немесе, билік саясатындағы кеткен қателіктерді ақтау, оны ғылыми тұрғыда негіздеу қызметін өз мойындарына жүктеуді мойнына алды. Сөйтіп, кезінде өмір ағысымен зиялы атағына қол жеткізген, ал уақыт көрсеткендей, шын мәнісінде ішкі жан дүниесімен оған жете алмаған көптеген тұлғалар коррупцияланған билікпен бірігіп, жеке бастың күйін күйттеп кетті. Олар туралы «ұлтының сындарлы кезеңінде басқа түскен сынды көтере алмады» дей салған дұрыс болар еді. Сонда, біз, олардың «зиялылықтың ескі үлгісінде» қалғанын, жаңа заман талабымен шыңдалған зиялылыққа қатысы «жиендік» деңгейде екенін анықтап − мәселенің басын ашып алар едік. Сонда ғана, қазіргідей «қазақ зиялылары тоқырауда» деп жалпылық мағынадағы қорытынды жасаудың ұшқары екендігін, мәселе тіпті де зиялылықта емес, мәселе әлі де зиялы атын ұстап отырған, өздері заман талап еткен зиялылықтан аулақ қалған тұлғалардың трагедиясында екенін ұғар едік. Әділетсіз биліктің сойылын соғушылардың рухани дағдарысы – жеке бастың, жеке адамның дағдарысы, оның жеке трагедиясы. Қазіргі жағдайда оларды өз заманымен бірге шыңдалып шыққан өзге тұлғалар алмастыруда. Өз заманының зиялылығына бет бұрған олар енді бай-кедей, оқыған-оқымаған, жас-кәрі деп, немесе, ұлтына қарап бөлінбейді. Ендігі жерде олар өзімізге үйреншікті «интеллегенцияға» да жатпайды. Бүгінгі зиялылар − белгілі бір идеологиялық құрсаудың ішінде отырып, соның талаптарына қызмет етушілер емес, олар − тәуекелге белін байлаған күрескерлер, қазақтың тәуелсіздік алғаннан кейін «ұлттық мүдде» деп анық шыққан үні, әділеттің ақ туын ұстаған ұлтшылданған зиялы қауым. Біз осы жаңа «зиялы толқынның» қоғамды қандай зиялылы жолға жетелеуге тырысатынын күнделікті бақылап отырмыз. Ол қандай жол? Бұл − қазақ мүддесін алға шығара отырып, татулығы мен бірлігі жарасқан, сауатты әрі білімді, әділетті қоғамды және оның күшті мемлекетін құру жолы.

Мысалы, осы алаңда жүріп жатқан күрестің бірі − тіл мәселесі. Бiрiншiден, тiл мәселесiн қазақтың нағыз зиялы қауымы (ұлттың стратегиялық болашағын өз тағдырынан ажыратпайтын азаматтар) он жетi жыл бойына көтерумен келедi. Себебі, ұлт болашағы тiлмен тығыз байланысты болғандықтан, оны (тiлдi) тез арада дамыту, қолданыс аясын кеңейту – ұлтық даму стратегиясының ең маңызды бөлiгiн құрауы тиiс едi. Бiрақ билiк тарапынан жасалған шаралар, оның (билiктiң) бұл мәселеге стратегиялық тұрғыдан қарамайтынын аңғартты. Билік оны «қазақ қазақпен қазақша сөйлессiн» деген қарабайыр тезис деңгейіне дейін түсіріп жіберді (қазақ қазақпен қай тілде сөйлесуі керек?). Мұнда тiлдiң дамымай отыруының басты себебiн тiл субъектiсiнiң (қазақтың) мойнына жүктей салу әрекетi байқалады. (Бұл жерде мынадай бір ескерту айтпасақ болмайды: Қоғамдық санада, кейде, «шет тілдерін еркін меңгеру өмірде табысқа жетудің кепілі» деген пікірлер жиі кездеседі. Әрине, жеке адам үшін бұл маңызды екені рас. Бірақ оны Ұлттық мәселеден жоғары қоюға болмайды! Ал қоғамдық қатынас жүйесінде басымдыққа ие болып келе жатқан ана тілді шектеу, оған мемлекеттік тұрғыдан қолдау көрсетпеу, саяси тұғырын бекітпеу – болашақта қоғам дамуын шектейтін басты фактордың біріне айналып кетеді) Солай дей отырып, билiк қазақ тiлiн қоғам дамуының қатаң бәсекесiне тастады. Бұл – онсыз да кеңес заманынан «әлсіреп» шыққан тiлдi алқымнан алды. Әрине, бұл жерде билiктiң өзінің тiлi – орыс тiлi екенін ескере келе, билiктің тiлді тек «қатынас құралы» ретiнде қабылдайтынын аңғарамыз. Егер тілімізге осылай қарасақ, онда қазіргі жағдайда дамыған тiлдер (ағылшын, орыс) қоғамдық қатынастар жүйесiнде әлдеқайда тиiмдi құралға айналып, қазақ тілін бәсекелесу аймағынан ығыстырып шығаруға ұмтылатыны түсiнiктi. Ал қазiргі, өзiмiз өмір сүріп отырған «идеологиясыз» қоғамда әлеуметтiк құндылық ретiнде «қалай да байлыққа кенелу» принципi алда тұрғаны белгілі. Ендеше кенжелеп тұрған қазақ тiлi байлыққа кенелуге өзге тiлдердей тиiмдi қызмет ете алмасы анық. Сөйтiп, бәсекелестiкке төзе алмаған тiл орта жолда қала береді.

Осы және басқа саяси себептерге байланысты қазақ тiлi мемлекеттiк идеологияның қомақты тармағына айнала алмай келеді. Қазiр, тiлдiң ақсап тұрған кезiнде, көптеген зиялы тұлғаларымыз, ұлт тiлiнің мемлекеттік идеологияға айналуы былай тұрсын, оны ең болмағанда, өзге тiлдермен терезесi тең қатынас құралы деңгеіне жеткізу үшiн және оның қолдану аясын кеңейту үшiн күресуде. Әрине, бұл – қазiргi билiктiң тiлге салғырт қарап отырған кезінде тактикалық дұрыс қадам. Бiрақ тактикалық қадам ешқашан түпкiлiктi мақсатқа айналмайды (олай болуы мүмкiн емес). Түпкiлiктi мақсат, өзгеше айтсақ, «ұлттық арманның» мазмұны: тiлді ұлттың дiлін қалыптастырудың өзегіне, ал ұлттық ділді әлемдік қауымдастықта қазақтың өзiн-өзi идентификациялауының бiрден-бiр тетігіне айналуын қамтамасыз етуде жатыр. Тәуелсiздiк алғаннан берi билiк тiл функциясын осы – «ұлттық арман» мағынасында ұғып, оны елiмiздегi барлық ұлттар мен ұлыстарға ортақ мемлекеттiк идеология ретiнде ұсынғанда – бүгiндерi ол жемiсiн берер едi. Осы уақытқа дейiн қазақ тiлi мемлекеттiк идеологияның ең маңызды құрамдас бөлiгiне айналып, тіл дамуының іргетасы қаланар еді. Бiрақ біз олай жасамадық. Сондықтан қазақ тiлi баға жетпес рухани байлық ретiнде идеология өзегіне айнала алмауда. Яғни, қазiр тек тiлдiң өмiр сүруi-сүрмеуi аясында ғана күрес жүрiп жатыр. Сөйтіп, бұл мәселеде бiз алғашқы сатыдан аса алмаудамыз. Оған қазақ ұлты мен оның зиялы қауымының еш кiнәсі жоқ. Ал билiктiң «үш тiлдiң бiрлiгi» (тұғыры демей-ақ қоялық) мәселесiн жалаулатып жүруiнiң өзi – оның осы мәселенің түпкiлiктi мағынасын ұғуға тырыспай отырғанының белгiсi. (Әрине, үш тілу білу маңызды. Бірақ оны идеологияға айналдырудың қажеті қанша?).

Екiншi мәселе: ұлттың – ұлтына, азаматтардың – мемлекетiне қатысты патриоттық сезiмiнiң қалыптасуы мәселесi. Шығыстың бiр мақалы бар – «халуа, халуа деп қанша қайталасаң да, оның дәмi аузыңа келмес» деген. Сол айтқандай, патриотизм туралы күнiне мың рет қайталағаннан, егер оның нақты өмiрде нақты тиянағы болмаса, ондай сезiм қалыптаспайды. Оны сөзi өтерлiк зиялының аузына олай да сал, былай да сал – нәтижесi нөл болады. Мысалы, қазiр ақсақалдарымыз «Отан үшiн аянбай еңбек етіңдер» дейдi. Дұрыс, жастардың да аянғысы келiп тұрған жоқ. Бiрақ қайда сол «еңбек»? Базардағы тәшке сүйреу ме, әлде, аяусыз қанайтын жалдамалы жұмыс па? Қазiр кез келген жұмыскер Отан мүддесi үшiн еңбек етiп жатырмын деп ойламайды - бiр олигархтың байлығын еселеу үшiн жұмыс iстеудемiн деп ойлайды. Сондықтан жұмысты «елiм үшiн» деп үлкен партиоттық сезiммен рахаттанып iстемейдi, кiжiнiп iстейдi. Анау Атыраудағы мұнайшылар да, Қарағанды-Темiртаудағы шахтерлер де, Жезқазғандағы мыс өндiрушiлер де, жалдамалылар мен латифундистердiң «жалшылары» да… Ал жұмыс беруші сол алпауыттардың өздерiнде отаншылдық сезiм бар ма? Бар болса, неге жұмысшылардың әлеуметтiк жағдайын, олардың мәртебесiне сай жалақысын, өмiрiнiң қауiпсiздiгiн өз еркiмен, қалауымен қамтамасыз етпейдi. Неге қарапайым еңбек адамы лайықты өмiр сүруге құқы бола отырып, аштық жариялауға, өмiрiн қиюға, төбелесiп-соттасуға т.с.с. баруы тиiс?.. Ал еңсесi түсiп езiлiп жатқан ауылға «отаншыл бол» деудің өзі ұяттау. Өйткені, олардың «отаншылдығы» декорация емес, жүрегінің түпкірінде жатыр. Бұл жүректің қылын шертерлік жағдайды әлі көріп отырғамыз жоқ…

Осының бәрiн саралай отырып – отаншылдық сезiм (патриотизм) онсыз да үнi шықпай (немесе, шығартпай) жатқан нағыз зиялы қауымның бiр-екi ауыз сөзiне қарап қалмағанын көреміз. Мысалы, бүгiнде «бизнестiң әлеуметтiк жауапкершiлiгi» туралы айтыла бастады (бiрақ оған құлақ асып жатқан ірі бизнес өкілдерін көрмедік). Билiк осы мәселені мемлекеттiк идеология ретiнде көтерiп, оны (әлеуметтік жауапкершілікті) бизнестi жүргiзудiң жалғыз әрi ең басты шарты ретiнде неге талап қоймайды? Оған мемлекеттің толық мүмкіншілігі қашанда болған, әлі де бар. Мұндай шара жұмыс берушi (шет елдiк, болмаса, өзiмiздiң алпауыт) мен жұмыскердiң өзара жауапкершiлiгiн арттырар еді. Олардың мақсатын бiр арнаға, яғни, қазақстандықтардың мәртебелi өмiр сүруiне, бiлiм алуына, денсаулығына және т.с.с. бұрып, ерен байлықтың егесі саналатын елдiң еңсесiн көтерер едi, мемлекеттігімізді нығайтар еді. Көршi Ресей жетi-сегiз жылдың көлемiнде өз елiндегі iрiлi-уақты бизнес құрылымдарының «әлеуметтік жауапкершілігін» қалпына келтiруге бет алды. Ол – билiктiң меншiк иелерiн «отаншыл» болуға мәжбүрлей алғандығының арқасында екендiгі бүкiл әлемге мәлім. Орыс билiгi халықтың түпкiлiктi мақсатына, ұлттық арманына бет бұрғанын байқаған соң, «демократ» капиталистердің ауызына да құм құйылып қалды (орыстың табиғи байлығына тәуелдi болғаннан емес деп ойлаймыз). Демократия − халық мақсаты мен мұратын алға шығару болса, Ресейге кiм қарсы бола алады, АҚШ па?..

Қазақстан халқы «байлар мен кедейлер», «әртiлдiлер», «әртүрлі мәдениет ықпалына және дінге енгендер» болып үздiксiз бөлiну үстiнде. Әсiресе, байлар мен кедейлер арасындағы алшақтық ұлғаюда. Осындай жағдайда елiмiздiң шiрiген байларының шет елдерден миллиондаған доллар тұратын зәулiм сарайлар сатып алып жатуы – олардың бойында ешқандай да патриоттық сезiмнiң жоқтығын, саналарын табан астында қол жеткiзген байлығы құрсаулап тастағанын аңдатады (адамды кедейлiк қана емес, сонымен бiрге ғайыптан пайда болған орасан байлық та естен тандыратыны рас екенін осыдан-ақ байқауға болады). Оның зияны капиталдың «шетке қашып» жатуында емес, одан тереңде: байлардың бұл «қылығы» бүкiл қазақстандықтардың отансүйгiштiк сана-­сезіміне нұсқан келтiруде. Естеріңізде болса, орыста «временщик» деген ұғым бар – бiздiң байлардың әрекетi осыған сай. Бүгінде «менен кейiн күл болмаса бүл болсын» дейтін бұл үрдіс жаппай өрiс алып бара жатқаны алаңдатады. «Болашақ» бағдарламасымен шет елдерге кеткен ұл­-қыздардың сол жақта қалып қоюға ұмтылысы да – осының үлгісі. Бұлай жалғаса берсе, осынау орасан зор байлықтың мұрагері саналатын қазақ елі байлығын күйеу балаларына таратып теріп, өзі тыржалаңаш қалған король Лирдiң күйiне түспесеіне еш кепілдік жоқ… Неге біздің қазақ олигархтары сол қаржыға отандастарына кәсiпорын ашып беруге, тауар өндiруге, оқытуға және т.с.с. ізгі істерге жұмсауға бармайды? Бұл мәселені арнайы зерттеу керек…

Ал бабалар «көгерсең ел-жұртыңмен бiрге көгер» деген. Қазаққа Лондонда, Нью-Йоркте көгерiп-­көктеу жоқ, есесіне жем болу бар. Яғни, елі мен жерін байлыққа айырбастап, оны талақ етіп тастап кеткен қазақ үшін «сайқымазақ» өмір, шын мәнісінде, сонда. Осы қарапайым даналықты билiк пен байлықтың танымал өкілдерінің бірқатарының ұға алмауы өкінішті­-ақ. Олай болса, өз елі мен жерінің бақытын әлемдегі бар байлыққа айырбастамайтын, сол жолда басын неге де болса тігетін, елеусіз ғана арамызда жүрген мыңдаған азаматтарымызды «зиялы емессің» деп қалай жазғыра аламыз?..

Үшiншi мәселе – қазақ дiлi туралы. Бұл өзi айтуға жеңiл, түсiнуге ауыр мәселе. Қазақы дiл туралы айтқанда, әрине, алдымен тiл мәселесi тұрады. Бiрақ ол туралы жоғарыда айтып өткендiктен, оның басқа қырына тоқталуды жөн көрдiк. Дiл − ұрпақтар арасындағы туындайтын қайшылыққа тiкелей себепкер. Ұрпақтар арасындағы түсінбеушілік сонау тас дәуiрiнен белгiлi. Сол кезде де, бiздiң жартылай «жабайы» ата тектерiмiз «қазiргi жастар бұзылып бара жатыр» деген мағынада тасқа белгi салып кетсе керек. Бұл мәселе әлi де сол күйiнде. Елiмiз урбанизация процесiне дендеген сайын, қазақы дiл де өзгере бастады. Бұл процесс қашаннан «дiлдiң барометрi» саналатын зиялы қауымның санасында күрделi күйзелiс туғызды. Бұның себебi «iске жарамсыз» тiлде ғана емес, сонымен қатар көптеген рухани құндылықтардың қазіргі заман талабынан көріне алмағандығында жатыр десе болады. Оған бiреулер батысты кінәласа, бiреулер оны күнкөрiстiң қиындап кеткенiнен, бiлiм мен тәрбиенiң жөнсiздiкке түскенiнен көредi. Ал ерекше бір топ мұны дiннiң әлсiреп кеткенінен деп түсінеді. Қалай айтқанымен, бұл жағдай көбіміз үшін «теңiзге батып бара жатқандай» әсер қалдырады. Әрине, ондайда кім де болса, қолға түсер «шыбығын» iздейді. Бiрақ көтерiлiп отырған мәселенің мәні жеке себептердің емес, көптеген себептердің қоғамға тұтас, бiр мезгiлде әсер етуінен болып отырғандықтан — соның қайсысы басым екендігін дөп басып айта алмай отырмыз.

Болашақта жаңа мәдениеттiң қабырғасы қаланатыны заңды. Өзіміз бастан кешіріп жатқан жаңарулар мен өзгерулер − сол мәдениеттің іргетасы. Бұл − болмай қоймайтын объективтi даму жолы, ұлттың болашағы. Біз соған дайынбыз ба? Жоқ. Себебі, «кез келген жаңару ұлтық ділден өсіп­-өніп шығуы тиіс» деген идеологиялық принцип өмiрге келе алмай жатыр. Осылай дегенде қазақ мәдениетiнiң, қазақы дiлдiң үстем (алғашқы, бастапқы) екендiгiн ашық мойындау қажет болар едi. Бiрақ ондай келiсім қадамына баруға мыңдаған қазақтар емес, билік элитасы жүрексiнетін сияқты. Нәтижесiнде қоғамдық (ұлттық) санада «күйзелген қазақ мәдениетi», «күйреп жатқан дiлі», «шашыраңқы діні» дегендей зар-заман гөй-гөйлер одан әрмен күшейе түсуде. Бұлай болғаны кiмге қажет, кімге пайдалы екенiн қарапайым қазақ түсіне алмай әлек.

Бiз дiлiмiздi жақын көршiлер сияқты қорғай алмай отырмыз. Ділден ажырауға қарсы тұрарлық мемлекеттiк шара байқалмаған соң, адамдар «құтқарушы шыбықты» дiннен iздей бастады. Қаптап кеткен секталарға, кришнаға кiрдi. Біреулері арамызға шұғыл түрде енген ислам фундаменталистерiнiң ықпалына жығылды. Бiрақ, шынауайтына келгенде, олардың бiрi де қазақы дiлдi қалпында ұстап тұруға ықылассыз. Себебi, қазақы дiл қашанда таза дiнге сүйенген емес. Дін – ділдің қалыптасуына қосалқы фактор ретінде ғана ықпал етуші. Сондықтан қазақтар осы уақытқа дейін ислам мен бұрынғы тәңiршiл салттарын араластырып жүре берген, әлі де солай. Ал қазақ ділін қалыптастыруда негізінен ұлттық дәстүр мен салттар, әдет-ғұрыптар, мақал-мәтелдер, фольклор шешуші роль атқарған. Діл – осы негіздерге сүйенген ұлттық тәрбиеден, ғасырлар барысында өзiндiк көшпелi өмiр салтынан туындайтын тиымдар мен адамгершiлiк нормалардан тұратын. Осылардың бәрінің жиынтығы қайталанбас ұлттық тәрбие жүйесiн құраған. Ал бұл жүйенi не дiни, не басқа да жеке қағидаларға әкеп тіреп, онымен шектеп қою мүмкін емес. Ондай жол қазақы дiлдi қалпына келтiрмейді де, дамытпайды да. Өйткені бұл жол − қазақ дәстүрiн жаңаға бейімдеудің, ұлттық дамуды жаңа сатыға көтерудің жолы емес. Сондықтан бізге ұлттық келбетімізді айшықтауды жүзеге асыру үшін ұлттық тәрбиені (этнопедагогиканы) заман көшiне ілестіріп, оны ұлттық идеология деңгейiне көтеруіміз қажет. Өткен жылдары «Мәдени мұра» бағдарламасының жұмысын қорытындылау және дамыту туралы отырыста «Қазақ халқының тарихын сонау көне дәуiрдерден бастап, ондағы ұлы тұлғаларымыздың атағын ұрпақ санасына сiңдiру қажеттiгi» туралы мәселе көтерілді. Бұл дегенiмiз − дамыған мемлекет болуға ұмтылушы ел соған сай iрi мемлекеттiк (державалық) тарихын қалыптастыруы қажет дегенді бiлдiредi. Бұл тарихтың мақсаты − қазақ ұлтын сонау тұңғиық тереңінен, жан­-жақты қырынан көрсету, оны асқақтату. Ал бүгінгі діндердің ешқайсысы да қазақтың төл тарихын толық қамтымайды: секталардың қазақ тарихына тіпті де қатысы жоқ болса, ұлт діні саналатын ислам дінінің өзі мың жылдан әріге бармайды. Сондықтан қазіргі мойындалған дінді де ұлттық идеологияның құрамдас бөлігі ретінде қарай алмаймыз. Сол себепті де ислам дінінің (ол өзінің ұлтты ұйыстырушы ізгілікті міндетін атқарып жатқанымен) тарихымыздағы өзіндік орнын көрсете отырып, қазақ ұлтына қатысты діни тарихты қайта жазып шығу қажет болар, бәлкім. Сонда, кейбір сырттан келген дінтанушыларға «қазақ халқы исламға дейін жартылай жабайы болған» деп қорлауға жол жабылады. Біздің терең, кең мағынадағы тарихымыз болғанда ғана – қазір бізге «пір» болып тұрған арабтар мен қытайлар, орыстар, еврейлер, үндістер және т.б. бізге үлкен құрметпен қарайтын болады.

Біздегі әртүрлі діни уағыздардың барлығы да «өзімшіл». Діни сауаттылықта бір жүйе болмаған елде, неше түрлі ағымдар бой көрсетуде. Олардың барлығы да «менікі дұрыс» деп сөйлейді. Мұндай өзімшілдік діни төзімсіздікке жетелеуде. Олардың уағызына елтіген көп жастар бойында тасыған күш­-қуатын елі мен өзінің болашағы үшін жұмсаудың орнына, мезгілі келмей өмірден бәз кешуге бейім болып, бойларына қазаққа жаттау, түсініксіздеу агрессивті бір менталитетті жұқтыруда. Ондай менталитет бойға бір сіңіп алған соң, төл тәрбиеміз бен дүниетанымымызды өзімізге жат етіп, көптеген қандастарымыздың бойында өз ұлтына деген шовинистік көзқарастың пайда болуына алып келуде. Бүгінде жұрттың аузындағы «хиджап мәселесі» осының сарыны. Сондықтан қазақы ділді ұғуда тек бiржақты, дiн төңірегінде шиырлап, одан аса алмай жүру − ұлт болашағы үшін аса пайдалы емес. Жоғарыда келтірілген факторлардың және осының әсерінен қазақ ұлтшылдары ұлттық діл мәселесін кең ауқымда (форматта) қоюға қол жеткізе алмай келеді.

Сөз соңында, аңсатып жеткен тәуелсіздікке дейін осыншалық құрметке ие болған «зиялы қауымның» бүгінгі билікке сөзі өтімсіз болып қалуының себебі неде? деп сұрауға мәжбүрміз. Тарих заңы бойынша, қазақ зиялысының жарқырап көрінер уақыты осы кез болуы тиіс еді, өкінішке орай, олай болмады:

Біріншіден, беймәлім жағдайда жаңаша көзқарасы, өзіндік ұстанымы болмай, күні кеше өздері дәріптеген державаны сынаудан әріге бара алмадық. Елдегі экономикалық, әлеуметтік және басқа жобаларға қатысудан бойды аулақ салдық. Сөйтіп, зиялы қауымның «үнсіз рұқсатын» алған билік – өз білгенін жасады.

Екіншіден, биліктің қате қадамдарына қарсыласудың орнына, биліктің сойылын соғуға көштік. Танымал адамдардың өмірі халықтың назарында болатындықтан, реформалар кезінде олардың бейтарап қалуы ұлттық мүдденің қорғансыз етті. Тұғырын нығайтып алған билік танымал тұлғаларды қызметпен, лауазым­-атақпен қызықтыру арқылы қатарына тарта отырып, «қалталы парламент», «космополит» «шала» «нигигилист» және т.с..с. құбылыстарды тудырды. Қазір «зиялылар бар ма?» деген сұрақтың пайда болуы да осындай шындықтан туындаған.

Үшіншіден, ең бастысы, зиялыларын тұлға тұтатын, олармен терезесі тең диалог құруға ұмтылатын ортадан ажырап қалдық. Тәуелсіздік кезінде жетілген буын (жас мөлшері 33­-34­те) «жабайы капитализм» әкелген құндылықтарға мойынсұнып, «дүние­-байлық» ұстанымымен өмір сүруді қалыпқа айналдыру үрдісі өтіп жатыр. Қазір қоғамның ақыл-­ойының айнасы «капитал әлеміне табынушылар» болып тұр. Бұл − ұлт пен оның зиялы қауымының қуаты мен қорғаныс иммунитеті өте әлсіреп кеткендігінің бірден­-бір белгісі. Металургия саласында «усталость металла» деген ұғым бар, тура сол сияқты… Зиялы қауым туралы айта келе, соңынан осындай қорытындыға келгеніміз өкінішті-­ақ, әрине…

Әбдірашит Бәкірұлы
публицист, философ

Қазақ «құлдық санадағы» халық па?

Әркім-ақ: «Мен өз білгеніммен ойлаймын, маған өзге біреудің айтқанының әсері шамалы», – деуге бейім. Бұлай деп айтқаны – адамның өз ерекшелігін сезінгені. Және де, ол өзін солай сезінгеннен алабөтен рахат күйге бөленеді… Адам баласының бұл «астамшылдығын» мойындамаудың өзі әбестік. Себебі, әркімнің өзі өмір сүріп отырған орта шындығын тануға өз бетімен ұмтылысы айып па екен? Бұдан өзгеше бір ілік іздеудің қажеті де жоқ сияқты..

Дегенмен, бұл – дәл осылай тұжырымдап қоя салатындай тым қарапайым мәселе емес. Оны кеңінен ұғу үшін, әркімге, алдымен, өзінің қандай қоғамда өмір сүріп отырғандығын анықтап алуы қажет. Қазіргі сарапшылар «қазақстандық авторитаризм» туралы көп жаза бастады. «Авторитаризм (латынша auctoritas – билік, ықпал ету дегенді білдіреді) – антидемократиялық және заңсыз билік етудің түрі. Оған азиялық деспотизмді, тиранияны, әскери-полициялық және фашистік режимдер мен казармалық коммунизм түрлерін жатқызуға болады. А. жағдайында бір адамның немесе кланның заңсыз билігіне шек қойылмайды және ол халықтың бақылауынан тысқары, азаматтар мен қоғамдық ұйымдардың құқы мен еркі шектеулі. Мұндай қоғамда демократиялық шешімдер болмайды, немесе, халыққа оның алдамшы түрі ұсынылады. Халық саяси манупуляциялардың объектісіне айналады» – деген анықтаманы энциклопедиядан таптық. (Философиялық энциклопедиялық сөздік. М.: 1989)
Авторитарлық қоғамның мұндай сипаттамасын энциклопедия беріп отыр.

Өзімізге келсек – онда айтылған анықтамалардың біразы біздің қоғамға тән екенін байқаймыз. Ол белгілер біздің қоғамдық қатынастар жүйесінде толығымен орын алған. Яғни, түйіндей келе: «біз демократиясы шектеулі авторитарлық қоғамда өмір сүрудеміз» деп мойындауымызға әбден болады екен.

Өйткені, біздің қоғамда да а) билік қоғам өмірін толық бақылап отыр, б) демократиялық үрдістерді түрлі жолдармен шектеуге ұмтылысын ашық жүргізіп отыр. Мысалы, билік партиясы «Нұр Отанның» төрағасының бұрынғы бірінші орынбасары өз сұхбатында: «Біз биліктеміз, сол себепті де біздің қалауымыз қашанда орындалатын болады» – деп ағынан жарылады. Солай дей отырып, ол: «біз өз шешімдеріміздің мемлекет пен оны құраушы халықтың мүддесіне толық сәйкес екендігін дәлелдеуге әзірміз» деген сөзді қалай да айтпайды. Неге десеңіз, авторитарлы билік ондайға үйренбеген, әрі оны қажет етпейді. Олар үшін бір ғана шындық – «өз қалауы» ғана бар, одан өзге шындықтың болуы тиісті емес. (Кейде ойлаймын: «Осы уақытқа дейін билік жоспарлаған реформалардың көбі дерлік аяқсыз қалуы, мүмкін, содан – биліктің халықпен ақылдаспай шешім қабылдауынан болар» деп… Сондықтан да «Ол жобаларға халықтың қанша қаржысы шығындалды?», «Ол үшін кім жауапты?», «Аяқсыз қалуының себебі неде?», «Жобалар әуел бастан қате болды ма, болмаса, оның іске аспауына төтенше бір жағдайлар әсет етті ме?» деген сұрақтар қоғамда қордаланған үстіне қордалана түсуде. Ешқайсысына жауап берілмеуде).

Алайда, «шындығы шындық болмай шыққан» билік өз қателігін мойындаудан әркез басын алып қашуға тырысады. Мұндай «босаңдық» билік түгілі жеке адамдарға да тән құбылыс емес пе?! Содан болар, билік те «бізде бәрі жақсы», «жоспар бойынша дамуды қамтамасыз етудеміз» және т.с.с. уәделерді үйіп-төгуден айныған емес. Уәделер орындалмай, қалың елдің тұрмыс жағдайы оңала алмай шаршаған халықтың билікке деген сенімі «қарқынды» жоғалып жатса да – нарцицизммен шалыққан билік оны көргісі келмейді. Әлде, ол (билік) «өз ойыммен жүремін» дегенге қатты сеніп кеткені соншалық – сенімнің сарқылып бара жатқанын көре алмайтын қалге түскен бе?..

Дегенмен де, сөйткен билік арасынан анда-санда біреулері шығып «қазақ құлдық санадан арылмаған халық» деп қоярын қайтерсің! (Мысалы, бұл сөз – Мәжіліс депутаты Бекболат Тілеуханның «сүйікті» сөзі). Ондағылар, сірә, «құлдық санадан» арылмаған халық өз шындығын іздемейді, жоғын жоқтамайды, бәрін де ұмытып кетеді деп санайтын болса керек. Немесе, қоғамның тұралап тұруы соның ғана әсерінен деп ойлай ма екен? Ал, енді, әділ сайлаулар өткізіп халықтың таңдауын байқап, әуел бастан билік жүйесінде жайлаған коррупцияны жойып – халықтың жасампаздық қабілетін сынап көрген кім бар екен? Оның орнына: «е-е, бұлар құлдық санадағылар ғой, қолынан не келеді» дей салу – халықтан оқшауланып кеткен биліктің өз қателігі мен қоғам мүддесіне кереғар болмысын ақтап алудың ең оңай, ең төте жолы.

Бізде қазір әркімге бірдей міндетті заңды да бұрмалау жиі көрініс беретін болды. Егер бұл үрдіс одан әрмен ұлғая берсе, онда қоғам толыққанды тотолитарлық қоғамға айналары күмәнсіз. Әзірге авторитарлы қоғамның ушыққан түріне жататын тотолитарлық қоғамның сипаттары пайда болуда. Осыны ескере отырып, әрі, ойымызды әрмен қарай өрбіту үшін, біз «тотолитаризм элементтері араласқан авторитарлық қоғамда өмір сүріп жатырмыз» деген тұжырымға тоқталайық. Ол бізге осында сөз болып отырған «құлдық сана» феноменін зерделеу үшін қажет.
Өткен жылы 60 жасқа қараған шағында оқыс өмірден өткен аяулы досымыз, философ Н.Сейтахметов «тоталитарлық қоғамда қоғамдық сана әрқашан фрагментарлық (шашыраңқы деген мағынада) тұрғыда көрініс табады» – деуші еді. (Н.Сейтахметов. Нравственный принцип германского идеализма. Алматы, 2007 36-б.).

Себебі, тоталитарлық билік тек қана өз мақсатына сай келетін ой-пікірді алға шығарып, өзіне «зиянды» деп санайтын ойды тұншықтырумен болады. Ондайда биліктің әрекеті бүкіл қоғам ойының тұтас палитрасын қамтымауы себепті – қолға алынған мемлекеттік шаралар да жеке мақсаттарды қамтамасыз етумен ұштасып жатады. Ең өкініштісі – мұндай жағдайда қоғамдағы азаматтардың көбі осы тоталитарлық билікке тән фрагментарлық сананы шындықтың шыңы деп қабылдай бастайды. Ал, шын мәнісінде, биліктің көзқарасы қоғамның шынайы болмысынан алшақ болуы себепті, қоғам да өз потенциалды мүмкіндігіне сай дамуын қамтамасыз ете алмайды. Билік үнемі де «барлығы де ел-жұрттың мүддесі үшін» деп айтып жатса да, шындықтың түбі билікпен астарласқан элитарлы топтың, яғни, тоталитарлық биліктің мүддесі төңірегінде болады. Ал осылай болып отырғаны себепті, әрі, осыған байланысты – қоғамға ұсынылатын «шындық» жасанды болып шығады. Мұнда қоғамның шынайы келбетін бейнелейтін объективті шындық пен авторитарлы билік ұсынған, дұрыстығына шек келтіруге тиым салынған субъективті шындықтың арасы жер мен көктей болып, қайшылық арта түседі. Егер қоғамның өзінің шынайы болмысына сай өмірге қолы жетпесе, онда ондағы басыбайлы ақпарат көздері арқылы қоғам санасына сіңдірілетін «шындық» дейтін шындық – шындық емес, түпкілікті мақсатында жалған болады.

Қоғам туралы небір ғылыми теориялар бар. Әдетте көпшілік «арнайы біліміміз жоқ, оны түсінбейміз» деп, ол туралы ойдан қашқақтап, өз бетімен жүргенді құп көреді. Солайы солай-ау, арнайы білім болғанға не жетсін! Онда қоғам секілді күрделі организмді ұғу да жеңіл болар еді. Бірақ бүкіл халықты осы бағытта жаппай сауаттандыру мүмкін емес, әрі ол қажет пе? Оның үстіне, қазіргі жағдайымызда тым сауатты әрі белсенді қоғам авторитарлы биліктің мүддесіне еш сәйкес келмейтіндіктен – ондай идеяның жүзеге асуы да екіталай. Дегенмен, қоғам өмірін ұғудың ең қарапайым әдістері бар. Егер әркім де қоғамды жеке адам тағдырымен ұштастыра қарауға үйренсе, қоғам өмірін жеке адам өмірімен салыстыра қарауға үйренсе – көп нәрсенің жұмбағы оңай ашылады. Ол үшін адамға шым-шытырық теориялардың да қажеті жоқ – адамның өмірлік тәжірибесінің өзі жеткілікті. Мәселен кез келген адам табиғатынан берілген болмысына сай өмір сүре ала ма? Жоқ. Егер ондай заман туса жер бетінде әлдеқашан ұжмақ орнауы тиіс болатұғын. Адамдардың көпшілігі өздеріне мүмкіндік ретінде берілген «жұлдызды ғұмырын» өз бастарынан өткермей-ақ өмірін сарқып алады. (Дегенмен, қалай болғанда да, адамның өмірі бос өтті деуге сірә да болмас. Ол, бәрібір, өзіне табиғат жүктеген ұрпақ жалғастыру, алдыңғы ұрпақтан өз бойына сіңірген тәжірибені (тіл, мәдениет, салт-дәстүр) келер ұрпақтың бойына егу сияқты негізгі адами міндеттерін жүзеге асырады.

…Иә, біреулер бұл миссияны орындау жолында керемет етікші болып алды. Бірақ ол қабілетіне сай композитор болғанда – қоғамға әлдеқайда мол пайда әкелер ме еді?..Бірақ ол басқа әңгіме).
Яғни, адам санасы (қоғамдық сана) көбіне-көп адамның (қоғамның) шынайы болмысын бейнелей алмайды. Ондай кездерде біз жеке адамға қатысты «қолының қысқалығынан ерік-жігерін толық іске асыра алмады» – деп, өзгені де, өзімізді де жұбатамыз. Әрине, соншалықты қайғыратындай бұл трагедия емес, бұл – тағдыр. Жеке адамның тағдыры болғандықтан біз оған жанашырлықпен қарай аламыз.

Ал өз потенциалын іске асыра алмай жатқан қоғам туралы не айтуға болады? Оған қатысты жанашырлық таныта аламыз ба? «Иә» десек қателесер едік. Өйткені, біз жеке адамға қатысты алғанда оқиғадан тысқары тұрамыз. Бөлек жаратылысқа сай оның тәні мен жан азабын өзіміздікі сияқты қабылдай алмағандықтан – жанашыр ғанамыз. Ал қоғам өмірінде біз оқиғаның ішінде тұрамыз. Сол себепті де қоғамның зары мен мұңы, қиналысы, мешеулігі, немесе, қатыгездігі және т.с.с. құбылыстар – сол қоғамда өмір сүріп жатқан әрбір адамды жан азабына ұшырата алатын құрсаулаған сыртқы күштер ретінде көрініс табады. Қоғам қолының қысқалығынан емес, өзінің өмірін дұрыс ұйымдастыра алмауының арқасында өзінің толық потенциалды мүмкіндіктерін ашпайды. Соның арқасында қоғамның әрбір мүшесі қиналыс пен күйзеліс жағдайына түседі. Мұндайда бөтен біреуге емес, өзіңе өзің «жанашыр» болу (күресу) қажеттігі пайда болады. Соның өзінде, ондай жоғарғы «қасиет» кім көрінгенге емес, мешеу қоғамның қасіретін «өз қасіреті» деп ұғатын, қоғам болмысын фрагментті тұрғыдан емес, оны және тарих логикасын біршама тұтас қамтуға қабілетті адамдарға ғана тән болады.

Осындай астарлы ақиқатты ұға қоймаған біздің кейбір лауазымды тұлғаларымыз «қазақ әлі де құлдық санадан құтыла алмай жатыр» деп қайталағанды тәуір көреді. Атүсті құлақ салған адамға бәрі де солай сияқты: құлдық санамен жүрген сорлы қазақ өз тіліне мұрнын шүйіріп қарайды, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлерін ұмытуда және т.б. дегендей. Егер басқаша түйіндер болсақ, онда, бұны – осы тарихи кезеңге жетіп, біздің санамызда қалыптасқан қазақ болмысының біртіндеп жоғалып бара жатқанына наразылық ретінде айтылған жан айқай десе де болар еді… Дегенмен, осы «құлдық санадан құтыла алмаған қазақ» деген сөздің төңірегінде де біраз ойланып көрген артық емес.

Құлдық сананың қазаққа ең түсінікті бастапқы белгісі – «ләпбай». Шыңғыс Айтматовтың атышулы романындағы мәңгүрт тек бір ғана «ләпбаймен» тіршілік ететін («өмір сүретін» деуге қимай тұрмын), қожайыны айтса болды туған анасын да өлтіруге даяр еді. Мәңгүрттің «құлдық санасында» ешуақытта да ел мен жұрт, Отан деген ұғымдар болмайды. Бұл ұғымдар, сонымен бірге, жанашырлық, аяушылық, күйзелу мен тебірену деген сезімдер оның бойынан мүлдем жоғалған. Мінеки, нағыз құлдық сана деп осыны айтар едік. Ал енді, қазақ радиосына берген сұқбатында лауазымды тұлға дәл осындай сананың түрін бүтін өз халқына нендей себеппен теліп отыр екен? Оған бұл не үшін қажет? Ең оңайы «ел-жұртқа танымал азамат болғандықтан өзінің қандай патриот екенін көрсету үшін қажет» дей салса болар еді. Бірақ олай дей алмаймыз, себебі, оның аузындағы «қазағымы» оның шын ниетінен шығып отырғанын сезбеу мүмкін емес. Сонда қалай болғаны, мәселе қалай қарай бұрылып бара жатыр?..

Бұл сұрақтың жауабын алыстан іздеп қажеті жоқ сияқты. Жоғарыда авторитарлық қоғамда қоғамдық сана фрагментарлы күйде болатынына біршама тоқталып өттік. Мінеки, соның көрінісі «қазақтың құлдық санасы» туралы айтушы осы кейіпкеріміздің ойлау тәсілінен табылып отыр. Ол «қазақ құлдық санадан арылған жоқ» дей отырып, өзі сіңісіп кеткен жүйе қалыбында, яғни, фрагментарлы түрде ойлайтынын паш еткенін байқамайды. Әрине, жеке пікір ретінде, оның айтқан ойы өткір – әркімнің де намысын қытықтайды. Ал егер «зерттеу обьектісі» (қазақ халқы) тұрғысынан алсақ – тура демагогияның өзі болып шығады.

Енді осыны таратып айтып көрейік:
Авторитарлы билік үшін халықтың бұйығы болғаны – ең маңызды шарт. Ол үшін қолдан келгеннің бәрі жасалынады, себебі, сонда ғана билік халықтан біршама тәуелсіз болуға қол жеткізеді. Өз мақсатына алаңсыз қол жеткізген билік қана, немесе, сол биліктің «отымен кіріп, күлімен шығатын» тұлға ғана өз халқына қарата оның бұйығылығын «құлдық санадан арыла алмай отырған халық» деп бағалауға, халыққа осындай «үкім» шығаруға қабілетті. (Билікті – субъект, халық – тек басқару объекті деп қарайтын жағдайда ғана осындай тұжырымды айтуға мүмкіндік туады. Ал халықты қоғамның басты субъектісі деп санаған мемлекетте – жағдай тіптен өзгеше). Сонда дейміз – егер: біздің елде барлық шешімдер халықпенен ақылдасып қабылданып жатса; қазба байлықтары шетелдіктерге халықтың рұхсатымен су тегінге сатылып жатса; халық жерден өз еркімен бас тартып, оны биліктен байлық жасап отырғандарға өткізіп беріп жатса; халық тілі мен ділінен жеріп, одан тезірек құтылуға асығып жатса; ұлдарын казиноға, қыздарын «жезиноға» жетектеп апарып жатса – сонда ғана оны «құлдық санадан арылмаған» деп кінәлауға болар еді. Және де «ондай халықтың болашағы жоқ» десек артық айтпаған болар едік! Жойылып кетсе, болашақ тарихшылар «өз обалы өзінен болды» деп шешер еді…

Бірақ олай болып жатқан жоқ қой! «Құлдық сана» демей-ақ қояйық, тарихта әбден тепкі көріп, санасы сансырап бұйығы күйге түскен халықты оның билігі «еңсесін көтеремін!», «ездік санадан құтқарамын!» деп шын ниетімен бел шешіп кіріссе – кәнеки! Оның орнына өз халқының бұйығылығы мен төзімділігін пайдаланған көп шенеуніктер «өз қалауымен» басқару жүйесін орнатып, байып қалуға жанталасуда. Бұл әрекет олардың тұмшаланған тіршілігінің ортасында қалыптағы жағдайға айналып барады. Ал ол жүйеге «жағдайды» сақтау үшін жуас халықты одан әрмен езе түсуден басқа амал жоқ.

Сонда – «құлдық сана» кімде: қарсыласуға дәрменсіз халықта ма? (Ескерту: халықтың еңсесін басушы «ездік сананы» «құлдық санамен» ешқашан шатастыруға болмайды. Шындығында «ездік сананың» емі бар болса, «құлдық сананың» емі жоқ! Еңсе көтерілсе – ездік сана біртіндеп Ғарифолла Есім айтып жүрген «елдік санаға» шырқап көтеріле алады. Бірақ ол кісі «елдік сананы» «жүзеге асқан арман» десе, біз оны «жүзеге асуы тиіс арман» дейміз)

«Құлдық сана», әлде, байлық пен билікке көздері тұманданып, бүкіл болмысымен соның құлына (қазақ оны «құлқынның құлы» деп дәл мағынасын беріп қойған) айналғандарда ма? Сөз басында айтылған «ләпбай» кімнің аузында қазір?
…Міне, осы бір қарапайым ақиқатты ұққаның өзінде – кез келген адам қоғам туралы түсінігінде талай жерге барып қалар еді…

Мақаланы жазу кезінде «құлдық сананың өкілі» Төлеген деген жігіт келе қалды. Әркімнің қытығына тиетін тақырып болған соң, оған жата жабысып, пікірін білуге асықтық. Ол былай деді: – «Билікте жүргендер өздерін мұнарланған шыңға шығып алғандай сезінеді, халықтың алдында өздерін астам ұстауға тырысады. Кешегі көше сыпырушыны билікке қосып жіберсең, ертесіне ол әлгіндей болып шыға келеді. Оның түсінігінде билік бір бөлек те, халық аморфты тұлға ретінде – екінші бөлек. Олар осы халық болмағанда оған ешқандай лауазым атаулы бұйырмаған боларын ұқпайды. Ұққысы келсе де ұқпайды, себебі, ол жақтағы қойылатын талап солай.

Ал енді осылардың қайсысы «құлдық санамен» ауырады – халық па, әлде, халықты жолға салушы «элита» ма? Меніңше, биліктегілер қожайынының айтқанымен жүріп-тұруға үйренген. Өйткені оларды халық емес, қожайын тағайындаған. Оның үстіне, билікке келгендерді бір мақсат – билік арқылы байып қалу әрекеті біріктіреді.

Құлдық сана дегенді өз сөзіммен түсіндіріп көрейін: – Ең жоғарғы билеуші бүкіл халыққа «Жатыңдар!» деп бұйрық етіпті делік. Халық жата кетті. Ал билеуші бір жұмыстарымен алаңдап, бұйрығын кері қайыруды ұмытып кетсе керек. Бір уақыттан кейін жата-жата жалыққан халықтың арасынан біреу шығып: «Ау халайық, өстіп жата береміз бе? Билеушіміз бірдемеге ұшырап қалмаса «тұрыңдар!» деп айтар кезі болды ғой» – дейді. Сол сөзден кейін әр жерден біреулер: «Қой, ең болмағанда тұрып темекімізді тартып алайық» – деп көтеріле бастайды. Аз уақыттан кейін халық түгелімен тұрып алады. Қараса біреулер әлі жатыр дейді. Сөйтсе, олар «жоғарыдан тұр деген сөз болған жоқ» деп жатқан бастықтар мен бастықсымақтар екен…

Олай болса «құлдық сана» кімде болғаны? Халықта ма, әлде, өздері басымен байланған биліктің сойылын соғып жүргендердің өздерінде ме? Міне, қызық сұрақ осы! Сондықтан жоғары трибунадан «құлдық санадағы халық едік» деп сарнағандарды демагогтар демегенде кім дерсің?!»
…Бұдан көретіндеріңіз – ешқандай теорияны меңгермеген қарапайым халықтың даналығы осы екендігі. Одан «құлдық сананың» иісі де сезілмейді…

Реті келіп отырғанда ел арасында айтылып жүрген тағы да бір мынадай қаңқу әңгіме еске түсті: – Бірде дін жолына қатты түскен, «болдым-толдым» деген жігіт еліне барған екен. Барса елдегі ақсақалдар әруақтарына құран бағыштап дегендей.., әйтеуір өз білгендерімен дінін ұстап жүрсе керек. Содан жігітіміз «адасып жүрген» Құдайдың құлдарын тәрбиелемекке Һәм өзі «ең дұрыс» дейтін дінге салып жібермекке ниет етіп, жұртты құдайы тамаққа шақырады. Тамақ желініп жұрт сыртқа шыққанда – бұл өз уағызын бастап кеп береді. Қыза келе: «мұсылман дінінде суретке табыну – Аллаға серік қосу», – дейді екпіндеп. Жүгіріп барып үйдің төрінде ілулі тұрған әкесінің суретін алып шығады да: «Дінге бұрылсақ осылай болайық, ағайын! Жаратушымыз Аллаға серік қосуды доғарайық, ағайын!» деп суретті жерге бір-ақ ұрады. Әйнегі быт-шыт болған әке суреті желмен домалапты… Мұны үнсіз бақылап тұрған бір ауыл ақсақалы шыдамы таусылып: «Әй, найсап! Ата-баба аруағын қорла деген қай дінде бар еді!» – деп ашуға булығып ақырып жіберіп, бұрылып кете барыпты…

Мінеки, тіптен қасиетті дін «Адам – Алланың құлы» дегенімен – жалпы діндар қауымның өзі мынадай «құлдықты» қаламайтын болып шықты…

Жалпы, бұл және осы мағыналас сұрақтар адамзат үшін мәңгілік сұрақ болып келеді. Біздің ұлы бабамыз әл-Фараби де кезінде, мың жылдан аса уақыт бұрын, бұл мәселе туралы терең толғанысқа барған екен.

Ол: «Діннің арқасында (бұл жерде дінді білім мен пиғыл мағынасында алу керек – Ә.Б.) көкірегі ояу адамдардың баршасы да көздеген мақсаттарына жетуге мүмкіндік алады» – дей отырып, ел билеудің қаншалықты жауапкершілікті іс екенін талдап береді. Біз Ұлы бабаның ойларын назардан тыс қалдыруды жөн көрмедік.

Себебі, халықты ұлықтайтын, оның еңсесін көтеріп ел етуші бірден-бір күш осы – ел басқару болып табылады:
– «Егер ел билеуші шынайы қайырымдылықтың жаршысы бола білсе, онда оның халықты басқарудағы басшылық қызметі де сан-алуан жақсылық істерге толы болады. Дәл осындай игілікті мақсатты ойдағыдай жүзеге асыра білгенде ғана елбасының өзі де, оның қол астындағы әрбір адам да шексіз бақытқа кенеледі. Мұндай жағдай нағыз бақыттың өзі…

– Ал ел билеуші надандықтың жолына түссе болғаны, ол міндетті түрде өзінің ойындағы арам пиғылдарын жүзеге асырудың жолдарын қарастыра бастайды. Сөйтіп, оның қызметінде билік пен мансап, тәкаппарлық пен намысқойлық, байлық пен масайраушылық басты орынға шығады. Дәл осындай жолға түскен ел билеуші шын мәнісінде бақытты болмаса да, өзін тым бақытты сезінеді. Мұндай ел билеуші тікелей өзіне бағынышты адамдардың көмегі арқасында өз үстемдігін баянды етіп қана қоймай, оны одан әрі нығайта түсуге жанталасады. Алайда ел билеуші халқының қолын берекеге жеткіздім деп есептегенімен де, шын мәнісінде бұл игі мақсат жүзеге аспаған күйінде қалып қояды. Мұндай пиғылдағы ел билеушілер, әдетте, басқалармен салыстырғанда. өздерін ерекшеміз деп санайды.

– Жаңылыстар мен қателіктерге ұшыраған ел билеуші өзінің халықты басқарудағы қабілеттері мен даналық қасиеттерінің жоғары екендігіне шек те келтірмейді. Дәл осылай болмаса да, оның өзі де, одан қалды оның қол астындағылар да дәл осылай ойлауға мәжбүр болады. Мұндай жағдайда ел билеушінің өзі де, оның елі де шынайы бақытқа қолдарын жеткізбесе де, оны сезінгендей күй кешеді. Халықты басқарудың дәл осы сипаттағы жолдарының жалғандыққа негізделгеніне қарамастан, бағынышты халық оны көп жағдайларда сезінбей де қалады. Сондықтан да болар, олар ел билеушінің бойында рақымшылық пен даналық мол екендігіне кәміл сенеді. Мұндай көзбояушылықты билеуші де, оның қарамағындағылар да жан дүниесімен нағыз бақытқа санайды. Сөйтіп, олар ел билеушіні қолдау арқылы оның көкейіндегі надандық пен білімсіздіктен туындаған мақсаттарының кейбіреулерінің орындалуына жағдай да туғызады». (Әлемдік философиялық мұра. Әл-Фараби мен Ибн Сина философиясы. Алматы, «Жазушы» баспасы, 2005. 47–48 бб.).

Өкінішке орай, Әбунасыр әл-Фараби бабамыздың айтқан ескертулерін оның бүгінгі ұрпақтары ескермей, ол көрсеткен қателіктерді айна-қатесіз қайталап отырғанына таң қаласың! Әрине, Ұлы Бабаға емес, бүгінгі ұрпақтарына! (Ал ұлы адамдардың ойы да ұлы, мәңгілік ақиқаттар ғой). Бүгінгі ел басқару ісіне араласқан қандастарымыздың көбі өз қолдарына өзгеден емес, өз бабасынан мұра болып қалған ұлы ойды, хрестоматиялық ақиқатты ұстай отырып – бар тіршілігін оған қарама-қайшы құрып жатқанына қалайша өкінбессің! Сірә, бұл жерде мәселе ол кісі айтқан биліктің біліктілігі мен пиғылына келіп тіреліп жатса керек…

Дегенмен, пиғылы бөтен дейін десек – билікте жүргендердің бәрі дерлік Әл-Фараби бабаның тікелей ұрпақтары екенін қайда, қалай жасырамыз…