Арнайы www.internettv.kz үшін Болат Нәукенұлы.

Қазақ Елі, 1 қараша 2011 жыл

Ата Заңымызға сәйкес Қазақстанда

мемлекеттік және ресми тіл -

тек қана қазақ тілі !!!

Бүгін, 2011 жылы 1 қараша күні сағат 12.00-де «Қазақстан баспасөз клубында» қоғамдық ұйымдар әзірлеген Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік тіл туралы» Заңы жобасының таныстырылымы болып өтті.

Баспасөз мәслихатын өткізушілер:

1. Совет-Хан Ғаббасов – «Алаш үні» қоғамдық бірлестіктер Одағының құрметті төрағасы, жазушы, Махамбет сыйлығының иегері, медицина және педагогика ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҮЕҰ Біріккен Комитетінің мүшесі ;

2. Дос Көшім – «Ұлт тағдыры» қозғалысының төрағасы, жұмысшы тобының жетекшісі, ҚР ҮЕҰ Біріккен Комитетінің мүшесі ;

3. Марат Бөтеев – «Аллажар-қолдау» қоғамдық қорының президенті, жоба үйлестірушісі, ҚР ҮЕҰ Біріккен Комитетінің мүшесі ;

4. Бәшір Жаналтай – «Руханият» жасылдар партиясы төрағасының бірінші орынбасары, ҚР ҮЕҰ Біріккен Комитетінің мүшесі;

5. Нұржан Ошанбеков – «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының жауапты хатшысы, жұмысшы тобының мүшесі;

6. Әбдрашит Бәкірұлы – Алматы қалалық «Қазақ тілі» қоғамы төрағасының орынбасары, жұмысшы тобы мүшесі.

Бейнесюжеттерді көру үшін төмендегі сілтемелерді басыңыз:

Қ Р «Мемлекеттік тіл туралы» заң Жобасы жайлы өткен баспасөз мәслихатының ашылуы
Совет Хан Ғаббасов Қ Р «Мемлекеттік тіл туралы» заң Жобасы жайлы баспасөз мәслихатында

Дос Көшім Қ Р «Мемлекеттік тіл туралы» заң Жобасы жайлы баспасөз мәслихатында
Марат Бөтеев Қ Р «Мемлекеттік тіл туралы» заң Жобасы жайлы баспасөз мәслихатында

Қ Р «Мемлекеттік тіл туралы» заң Жобасы жайлы баспасөз мәслихаты БАҚ өкілдері сұрақтары

(… біраз материалдар әлі өңделуде…)

Қ Р «Мемлекеттік тіл туралы» заң Жобасы жайлы баспасөз мәслихатының қорытынды сөзі және фотокөріністер

2011 жылдың 13 шілдесі күні «Алаш үні» қоғамдық бірлестіктер Одағы мен «Ғалымдар одағы» және «Қазақстан Жазушылар Одағы» Республикалық қоғамдық бірлестіктерінің бірлесіп өткізген «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» атты үкіметтік және оған балама «Мемлекеттiк тiлдiң қолданылу аясын кеңейтудiң, оның бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттырудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік Бағдарламасы» атты қоғамдық нұсқаларын талқылауға арналған жиналысында 1991 жылдан бері шешімін таба алмай келе жатқан мемлекеттік тіл мәселесін жан-жақты талқылап, 1989 жылдан бері қабылданған мемлекеттік заң актілеріне талдау жасап, кемшілік себептерін саралау арқылы, қазақ тілінің қордаланған мәселесін шешу үшін «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі туралы» Заң жобасын жасайтын ЖҰМЫСШЫ ТОБЫН құру туралы шешім қабылданған болатын.

Осы шешімді орындау мақсатында ҚР ҮЕҰ БІРІККЕН КОМИТЕТІ құрылып, «Алаш үні» қоғамдық бірлестіктер Одағының құрметті төрағасы, жазушы, медицина және педагогика ғылымдарының докторы, профессор Совет-Хан Ғаббасов пен ҚР мемлекеттік сыйлығының иегері, Ғалымдар Одағының президенті, «Алаш үні» ҚБО Билер кеңесінің төрағасы, экономика ғылымының докторы, ҰИА академигі Оразалы Сәбденнің басшылығымен жұмысшы тобы жасақталды.

Қазақ тілі өз тарихында аса күрделі ахуалды кешуде. Тілдік орта барған сайын тарылып, қолдану сапасы құлдырай түсуде. Бұл құлдырау тоқтатылмаса, белгілі бір деңгейге жеткен кезде жеке адамның да, қоғамның да әлеуетіне бағынбайтын тілдің жоғалу, жойылу процесі (механизмі) іске қосылып, тілді сақтау жолындағы қазақ халқының күресі мен ерік-жігеріне қарамастан, тіл жұтылу, жойылу жолына түседі.

Жұмысшы тобы:
1989 жылы 22 қыркүйекте 11 сайланған Қазақ ССР Жоғарғы Советінің кезектен тыс 14 сессиясы қабылдаған «Қазақ Советтік Социалистік Республикасының тіл туралы» Заңын,
1990 жылы 25 қазанда Қазақ ССР Жоғарғы Советінің шешімімен қабылданған «Қазақ ССР-нің мемлекеттік егемендігі туралы» Декларациясын,
1991 жылғы 16 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық Заңын,
1993 жылы 28 қаңтарда Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі қабылдаған Қазақстан Республикасының бірінші Конституциясын,
1995 жылы 30 тамызда референдумда қабылданған Қазақстан Республикасы Конституциясын,
1997 жылғы 11 шілдедегі Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңын,
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 21 қарашадағы № 1122 қаулысымен бекітілген Мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейтудің, оның бәсекеге қабілеттілігін арттырудың 2007 – 2010 жылдарға арналған тұжырымдамасын,
Қазақстан Республикасының 2010 жылғы Ел бірлігі доктринасын,
Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 29 маусымдағы №110 Жарлығымен бекітілген «Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың 2011 – 2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын»,
ҚР Конституциялық Кеңесінің 2007 жылғы 23 ақпандағы № 3 қосымша қаулысын сараптап- талдау арқылы және тәуелсіздік жылдарында қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде, ел басқару мен қоғам өмірінде конституциялық мәртебесін алғанымен, іс жүзінде өз тұғырына қонбағаны жайлы мыңдаған үндеу, мәлімдеме, жиналыс пен конференциялардың шешімдері, жеке тұлғалар мен азаматтардың ұсыныстары негізінде және Әлем елдерінің мемлекеттік тіл заңдарын қабылдау тәжірибелеріне сүйеніп, осы заң жобасын әзірледі.

Жұмысшы тобы өз жұмысын 2011 жылдың 27 қазаны күні бітті.

Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік тіл туралы» заңының

Ж О Б А С Ы

Қазақстанның территориялық тұтастығының және ұлт мәдениетінің сақталуы мен дамуының басты шарты – қазақ тілі болып табылады.

Осы Заң қасиетті қазақ жерін мекендейтін, қазақ халқының мәдениетін және ұлттық болмысын сыйлайтын әрбір азаматтың, оның конституциялық парызы – Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілін меңгеруін және қазақ тілінің республиканың барлық аумағында толық көлемде қолданылуын, Қазақстан азаматтарының мемлекеттік тілді қолдану құқықтарын қамтамасыз етуге бағытталған.

I Тарау. Жалпы ережелер

1-бап. Негізгі ұғымдар

Осы Заңда мынадай негізгі ұғымдар пайдаланылады:

1) этникалық топ – өзiнiң тарихи отанынан тысқары елде тұрып жатқан этностың бiр бөлiгi;

2) этникалық топ шоғырлана тұратын елді мекен – жекелеген ауыл-кент тұрғындарының 51 пайызынан астамын бір ғана этникалық топ құрайтын елді мекен;

3) ономастика – тіл білімінің жалқы есiмдердi, олардың пайда болуы мен өзгеруiнiң тарихын зерттейтiн бір саласы;

4) орфография – дұрыс жазу ережесi, сөйленген сөздi (сөздер мен грамматикалық тұлғаларды) жазбаша беру тәсiлдерiнiң бiрiздiлiгiн белгiлейтiн ережелер жүйесi;

5) топонимика – ономастиканың географиялық нысандардың атауларын, олардың пайда болуы, өзгеру, қолданылу заңдылықтарын зерттейтiн бір саласы;

2-бап. Мемлекеттік тіл туралы заңнама

Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік тіл туралы» осы заңы 1991 жылы 16 желтоқсанда қабылданған «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Констиуциялық Заңына, Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді.

Сонымен қатар 1990 жылы 25 қазанда қабылданған «Қазақ ССР Жоғарғы Советінің шешімімен қабылданған «Қазақ ССР-інің мемлекеттік егемендігі туралы» Декларациясы, 2010 жылы қабылданған «Ел бірлігі» доктринасы және осы Заң мен Қазақстан Республикасының өзге де құқықтық актілерінен тұрады.

3-бап. Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік тіл туралы» заңының міндеті

3.1 Қазақстандағы қоғамдық қатынастардың барлық саласында мемлекеттік тілдің қолданылуын қамтамасыз етуді, қоғамда мемлекеттік тілге деген қажеттілік туғызуды қамтамасыз етеді..

3.2. Мемлекеттік тілдегі терминологияны жетілдіріп, ономастика жұмыстарын реттейді.

3.3. Мемлекеттік тілді жетілдіріп, дамытады және мемлекеттік тілдік ортаны қалыптастырады. Қазақстандағы тіл саясатын нақтылау арқылы мемлекеттік тілдің біріктіруші рөлін арттырады.

3.4. Мемлекеттік және үкіметтік емес ұйымдар мен жергілікті өзін өзі басқару органдары қызметінде, халықаралық ұйымдар мен шетелдік ұйым, кәсіпорындарда және бірлескен кәсіпорындарда мемлекеттік тілдің қолданылуын реттейді.

3.5. Осы Заң жеке адамдардың арасындағы өзара қарым-қатынас тілін және діни қауымдар мен бірлестіктердің іс-шараларының өткізілу (жүргізілу) тілін реттемейді. Азматтардың өзара қарым-қатынас тілін таңдау құқығы бар.

3.6. Мемлекеттік тілдің міндетті түрде қолданылуы Қазақстанда тұратын этникалық топтардың өз тілдерін пайдалану құқығын жоққа шығармайды және ол тілдердің абыройы мен беделіне нұқсан келтірмейді.

4-бап. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі

4.1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі.

4.2. Қазақстан халқын топтастырудың негізгі факторы болып табылатын мемлекеттік тілді меңгеру – Қазақстанның әрбір азаматының міндеті.

5-бап. Қазақстан Республикасындағы этникалық топтардың тілі

5.1. Қазақстанда тұратын этникалық топтар тілдерінің мәртебелері бірдей болып табылады. Олардың ешқайсысына заң жүзінде артықшылық берілмейді. Әр этнос өкілдері өз ана тілінде сөйлеуге, оны дамытуға толық ерікті.

II Тарау. Мемлекеттік тілдің қолданылуы

Мемлекеттік тіл Қазақстан Республикасы Президенті қызметінде, ҚР заң шығарушы, атқарушы органдарында, сот жүйесінде, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, үкіметтік емес ұйымдарда және бұқаралық ақпарат құралдарында жұмыс және ісқағаздарын жүргізетін ресми тіл болып табылады. Өзге тілдер қолданылған жағдайда, ісқағаздарында өзге тілдегі нұсқамен қатар мемлекеттік тілдегі нұсқасы қоса берілуі тиіс. Мемлекеттік тілдегі іс қағаз түпнұсқа болып табылады.

6-бап. Мемлекеттік тілді Президент қызметінде қолдану

6.1. Президент бекітетін Конституциялық күші бар Заңдар, Жарлықтар, мемлекеттік бағдарламалар мен жобалар мемлекеттік тілде әзірленіп, жүргізіледі.

6.2. Президент қызметінің құрамына кіретін агенттіктер, комитеттер, комиссиялар, кеңестер өз жұмыстарын мемлекеттік тілде жүргізеді.

7-бап. Мемлекеттік тілді заң шығарушы органдарда қолдану

7.1. ҚР Парламентінде Заң жобалары мемлекеттік тілде әзірленіп, талқыланып, қабылданады.

7.2. ҚР парламенті палаталарының және комитеттерінің отырыстары мемлекеттік тілде жүргізіледі.

8-бап. Мемлекеттік тілді ҚР атқарушы органдарында қолдану

8.1. ҚР Үкіметінде дайындалатын Заң жобалары, бағдарламалар, Қаулылар, Ережелер, Нұсқаулар т.б. құжаттар мемлекеттік тілде дайындалып, бекітіледі.

8.2. ҚР орталық атқарушы органдары (министрліктер, комитеттер, агенттіктер) мен жергілікті атқарушы органдары (облыс, аудан) өз қызметінде ісқағаздарын мемлекеттік тілде жүргізеді.

8.3. ҚР Электронды үкімет жүйесіне ақпараттық технологияның соны жетістіктерін міндетті түрде мемлекеттік тілде қолданысқа енгізіп, оның барлық деңгейде мүлтіксіз қызмет көрсетуін қамтамасыз етеді.

8.4. ҚР Прокуратурасы, ҰҚК, ІІМ, Қорғаныс министрлігі, төтенше жағдайлар министрлігі, қаржы полициясы, кеден комитеті өз жұмыстарында ісқағаздарын мемлекеттік тілде жүргізеді.

9-бап. Мемлекеттік тілдің ҚР Сот жүйесінде қолданылуы

9.1. ҚР жоғарғы соты өз жұмысына қажетті нормативтік актілерді, Ережелерді, Нұсқауларды, Шешімдерді мемлекеттік тілде дайындап, бекітеді.

9.2. ҚР облыстық, қалалық, аудандық және ауданаралық соттарында, мамандандырылған соттарда іс жүргізу мемлекеттік тілде іске асырылады. Сонымен қатар іс жүргізу өзге тілде өткен жағдайда аудармашылар қызметі пайдаланылып, ісқағаздарында мемлекеттік тілмен қатар өзге тілдегі нұсқасы қоса толтырылуы тиіс.

10-бап. Мемлекеттік тілдің жергілікті өзін өзі басқару органдары мен коммерциялық емес ұйымдарда қолданылуы

ҚР-ының жергілікті өзін өзі басқару органдары мен коммерциялық емес ұйымдарда мемлекеттік тіл қолданылады.

11-бап. Мемлекеттік тілдің бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылуы

11.1. Бұқаралық ақпарат құралдарында мемлекеттік тілге басымдылық беріледі, бірақ бұл өзге тілдердің қолданылуын шектемейді. Қазақ тілдік орта жасау және мемлекеттік тілді толыққанды қолдану мақсатында, телеарналардың өзге тілдегі барлық хабарлары, олардың меншік түріне қарамастан, мемлекеттік тілде ілеспе аударма арқылы берілуге міндетті.

11.2. Мемлекеттік тілде берілетін телерадио хабарлары көрермендердің көрулеріне және тыңдауыларына қолайлы уақытта берілу міндетті.

11.3. Мемлекеттік тілді өзге тілдердің экспансиясынан қорғауды қамтамасыз ету үшін, республика аумағына импортталатын газет-журналдар мен баспа өнімдерінің жалпы көлемінің арасалмағы, өзге тілде 20 пайыз, қазақ тілінде 80 пайыз болуы шарт.

11.4. Мемлекеттің қаржысымен басылатын өзге тілдегі газет-журналдардың мемлекеттік тілдегі нұсқасы болуы міндетті. Өзін-өзі қаржыландыратын өзге тілді бұқаралық ақпарат құралдарына бұл талап жүрмейді.

12-бап. Мемлекеттік тілдің көрнекі ақпаратта және жарнамада қолданылуы

12.1. Қазақстан аумағында жүргізілетін барлық түрдегі (форматтағы) көрнекі ақпарат, міндетті түрде мемлекеттік тілде жазылады, көрсетіледі. Этникалық топтар шоғырлана орналасқан елді мекендерде мемлекеттік тілмен қатар сол этникалық топтың тілінің қолданылуына шектеу қойылмайды.

12.2. Меншік түріне қарамастан, Қазақстан аумағында қызмет істейтін барлық бұқаралық ақпарат құралдарындағы жарнамалар мемлекеттік тілде беріледі. Қажеттілік болса, жарнама мәтіндерінің аудармасы Қазақстанда тұратын этникалық топтардың тілінде де беріледі.

12.3. Қазақстанда өндiрiлетiн тауарлардың арнайы мәлiметтер көрсетiлген тауарлық жапсырмаларында, таңбаламаларында, нұсқаулықтарында мемлекеттiк тiлде қажеттi ақпарат болуға тиiс. Тауарлардың бағалары мемлекеттік тілде беріледі. Шетелде өндiрiлген тауарлардың арнайы мәлiметтер көрсетiлген тауарлық жапсырмалары, таңбаламалары, нұсқаулықтары импорттаушы ұйымдардың қаражаты есебiнен мемлекеттiк тiліндегi аудармасымен қамтамасыз етiледi.

13-бап. Мемлекеттік тілдің білім, ғылым, мәдениетте қолданылуы

13.1. Қазақстанда мектепке дейінгі балалар мекемелерінде оқыту мен тәрбие мемлекеттік тілде жүргізіледі, ал басқа тілдерде тәрбиелейтін мектепке дейінгі мекемелерде мемлекеттік тілді оқыту міндетті.

13.2. Балалар үйлерінде және оларға теңестірілген, мемлекет қамқорлығындағы ұйымдар мен мекемелерде оқыту, тәрбие беру жұмыстары мемлекеттік тілде жүргізіледі. Мемлекет қаржыландырмайтын балалар үйі мен оларға теңестірілген ұйымдарда, меншік түріне қарамастан, оқыту, тәрбие беру жұмыстары мемлекеттік тілмен қатар өзге де тілдерде жүргізілуі мүмкін.

13.3. Қазақстанда бастауыш, негізгі орта, жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім мемлекеттік тілде беріледі, қажеттілігіне қарай, өзге де тілдерде беріледі.

13.4. Қазақстан Республикасы жалпы білім, бастауыш, орта, жоғары кәсіби және жоғары оқу орнынан кейін білім беру жүйесінде мемлекеттік тілде білім алуға кепілдік береді.

Қазақстан Республикасының басқа тілде білім беретін жалпы білім, бастауыш, орта, жоғары кәсіби және жоғары оқу орнынан кейін білім беру ұйымдарында сыныптан сыныпқа көшу, оқу орнына түсу және бітіру кезінде мемлекеттік тіл бойынша міндетті түрде емтихан тапсырылады. Бұл емтиханның көрсеткіші жоғары оқу орындарына түскенде міндетті түрде есепке алынып, жалпы білім дәрежесін анықтайтын балл санына қосылады.

13.5. Мемлекет қазақ тіліндегі ғылыми зерттеулерге, балалар әдебиетінің шығармаларына, әдеби шығармаларға жан-жақты қолдау жасайды. Ғылыми дәрежені ізденушілердің ғылыми жұмыстары мемлекеттік тілде қорғалады. Өзге тілдерде қорғалған ғылыми жұмыстар жоғары атттестациялық комиссияға мемлекеттік тілде аударылып тапсырылуы міндетті.

13.6. Қазақстан үкіметі мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту және азаматтардың әлемдік ақпарат кеңістігінен мемлекеттік тілде мағлұмат алуын қамтамасыз ету мақсатында интернеттегі тікелей аударма жүйесіне қазақ тілін енгізеді.

13.7. Республика аумағындағы кино өнімдері (телефильмдер) мемлекеттік тілде көрсетіледі.

14-бап. Мемлекеттік тілдің ономастикада қолданылуы

14.1. Елді мекендердің, көшелердің, алаңдардың, сондай ақ басқа да физика-географиялық обьектілердің дәстүрлі, тарихи қалаптасқан атаулары қазақ тілінің ережелеріне сай жазылады және өзге тілдерге аударылмайды.

14.2. Республика аумағында жұмыс істейтін барлық ұйымдар мен мекемелер, меншік түріне қарамастан, өз атауларын мемлекеттік тілде беруге міндетті.

14.3. Республикалық маңызы бар жолдар мен елді мекендердің атаулары қазақ және ағылшын тілдерінде жазылады. Карталардың ішіндегі барлық топонимикалық атаулар бір тілде – мемлекеттік тілде беріледі.

15-бап. Мемлекеттік тілдің нотариаттық қызметте қолданылуы

Қазақстан Республикасында нотариаттық қызмет істері мемлекеттік тілде жүргізіледі. Азаматтардың талабы бойынша, мүмкіндігіне қарай, дайындалған құжаттардың өзге тілдегі аудармасы қоса беріледі.

16-бап. Мемлекеттік тілдің азаматтардың жеке құжаттарында қолданылуы

16.1. Қазақстан аумағында қолданылатын азаматтық хал актілерін анықтайтын құжаттардың – куәліктің, паспорттың, неке туралы куәліктің, аттестаттың, дипломның, т.б мәтіндері тек қана мемлекеттік тілде жазылады. Халықаралық құжаттарда мемлекеттік тілмен қатар ағылшын тілі де қолданылады. Кеңес үкіметі кезіндегі берілген, әлі өзінің заңдық күшін жоймаған құжаттар өзге тілде де қолданыла береді.

16.2. Қазақстан аумағында азаматтардың аты жөнін жазу әр этностың өзіне тән қалыптасқан дәстүріне сай жүргізіледі.

17-бап. Мемлекеттік тілдің жиналыстарда қолданылуы

Қазақстан аумағында билік тармақтары, өзін өзі басқару органдары, саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар және меншік нысандарына қарамастан, кәсіпорындар мен мекемелерде барлық ресми шаралар (съезд, сессия, конференция, жиналыс, мәжіліс, отырыс, мәдени шаралар, т.б.) мемлекеттік тілде жүргізіледі. Қажетті жағдайда, өзге тілдерге ілеспе аударманы ұйымдастырушылар қамтамасыз етеді. Этникалық топтар шоғырлана орналасқан елді мекендерде мемлекеттік тілмен қатар сол этникалық топтың тілінде де жүргізілуі мүмкін.

18-бап. Мемлекеттік тілдің қаржы қызметі мен банк жүйесінде қолданылуы

18.1. Меншік түріне қарамастан, Қазақстан аумағындағы қаржы институттары, банк жүйесі, өнеркәсіп пен бизнес саласындағы ісқағаздары және статистикалық қаржылық есептері мен басқа да құжаттары мемлекеттік тілде жүргізіледі. Қажетті жағдайда, өзге тілдерде де жүргізілуі мүмкін, бірақ мемлекеттік тілдегі мәтіні түпнұсқа болып табылады.

18.2. Ұлттық валюта, бизнес құнды қағаздары, несиелік облигациялар, тағы басқа да бизнес қауымдастығы пайдаланатын құнды қағаздар мемлекеттік тілде шығарылады.

19-бап. Мемлекеттік тілдің халықаралық қызметте қолданылуы

Қазақстанның дипломатиялық өкiлдiктерi мен Қазақстанның халықаралық ұйымдар жанындағы өкiлдiктерiнiң қызметi мемлекеттiк тiлде, қажет болған жағдайда басқа да тiлдердi пайдаланып жүзеге асырылады.

Екiжақты халықаралық шарттар, әдетте, уағдаласушы тараптардың мемлекеттiк тiлдерiнде жасалады, көпжақты халықаралық шарттар оған қатысушылардың келiсiмiмен белгiленген тiлдерде жасалады.

Қазақстанда және шетеледерде басқа мемлекеттер өкiлдерiмен өткiзiлетiн ресми қабылдаулар мен өзге де шаралар басқа тiлдерге аударылып, мемлекеттiк тiлде жүргiзiледi.

III Тарау. Мемлекеттік тілді қолдау мен қорғау

20-бап. Мемлекеттік тілді құқықтық қорғау

20.1. Қазақстанда мемлекеттік тілді шектеуге бағытталған заңдар немесе нормативтік-құқықтық актілер қабылданбайды.

20.2. Мемлекеттік тілді құрметтеу Қазақстан азаматтарының   міндеті болып саналады. Мемлекеттік тілді төмендету, менсінбеушілік пен сыйламаушылық іс-әрекеттері және оның абыройы мен беделіне нұқсан келтіретін басқа да ашық және астыртын жұмыстарды жүргізуші азаматтар мен қоғамдық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер заң бойынша жазаға тартылады.

20.3. «Мемлекеттік тіл туралы» Заңның орындалу барысына тұрақты түрде бақылау жасау мақсатында Қазақстан Үкіметі Қазақстан Республикасы Парламентіне жыл сайын есеп беріп отырады.

21-бап. Мемлекеттік тілді қолдау

21.1. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тілі – мемлекеттің қорғауында болады. Мемлекеттік органдар Мемлекеттік тілдің қолданылуы мен дамуына қажетті жағдайлар жасайды.

21.2. Қазақстан Үкіметі Мемлекеттік тілдің рсепубликаның барлық аймақтарында бірдей қолданылуын (бірегейлікке, бірізділікке түсіру) мақсатында ономастиканы, терминологияны, орфографияны және ұлттық әдеби тілдің нормаларын реттейтін комиссиялар құрады.

21.3. Қазақстан Үкіметі, халықаралық құқықтық принциптерге сай, шетелдердегі қазақ диаспорасына қазақ тілін оқып-үйренуіне қаржылық, материалдық-техникалық қолдау көрсетеді және оларға қажетті педагог мамандар дайындауға жағдай жасайды.

21.4. Мемлекет Қазақстандағы әрбір азаматтың мемлекеттік тілді пайдалану құқығын қамтамасыз ететін шаралар қабылдайды.

22-бап. «Мемлекеттік тіл туралы» заңға қатысты жауапкершілік

22.1. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тілінің осы заңның көлемінде қолданылуы мен қорғалуын Қазақстан Республикасының Президенті, Парламенті, үкіметі, облыс әкімдері мен жергілікті өзін өзі басқару органдары қамтамасыз етеді.

22.2. Орталық және жергілікті органдардың, барлық меншік нысанындағы, оның ішінде шетелдік заңды және жеке тұлғалардың қатысуымен құрылған ұйымдар мен мекемелердің бірінші басшыларына мемлекеттік тілді қолданылуын ұйымдастыруда және жүзеге асырылуында жеке жауапкершілік жүктеледі

22.3. Қазақстанда информациялық-байланыс технология саласында мемлекеттік тілдің қолданылуы мен дамуын қамтамасыз етуге қажетті барлық жағдай жасалынады. Барлық ісқағаздарын мемлекеттік тілде жүргізуге қажетті ақпартаттық, финанстық жұмыстарға арналған техникалық құралдармен және программалармен қамтамасыз ету міндеті Қазақстанның Үкіметіне жүктеледі.

IV Тарау. Азаматтардың мемлекеттік тілді қолдану құқығын қамтамасыз ету

23-бап. Азаматтардың мемлекеттік тілде білім алуын қамтамасыз ету

23.1. Қазақстан Республикасы мектепке дейінгі білім және тәрбие беру мекемелерінде, орта және арнайы білім беру орындарында, жоғарғы оқу орындарында (бакалавриат, магистратура), мамандардың біліктілігін арттыру институттарында, меншік түріне қарамай, мемлекеттік тілде білім алуды қамтамасыз етеді. Мемлекеттік тілмен қатар өз ана тілін балаларына үйрету әр ата-ананың азаматтық парызы.

23.2. Қазақстан Республикасы мемлекеттің қаржысы арқылы шетелдерде білім алуға және біліктілігін көтеруге мемлекеттік тілді толық меңгерген азаматтардың жіберілуін қамтамасыз етеді.

24-бап. Азматтардың арыз, өтініш, шағымдарын қабылдау және жауап беру

Қазақстан Республикасы барлық деңгейдегі мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін өзі басқару органдарында, меншік түріне қарамай, барлық кәсіпорындар мен мекемелер және ұйымдарда заңды тұлғалардан және жеке азаматардан түскен өтініш, арыз-талап, шағымдарға, т.б. мемлекеттік тілде жауап берілуін қамтамасыз етеді. Қажетті жағдайда, жауаптың өзге тілдегі аудармасы мемлекеттік тілдегі түпнұсқасымен қоса беріледі.

25-бап. Ақпараттың мемлекеттік тілде берілуін қамтамасыз ету

Қазақстан мемлекеті билік тармақтарының барлық деңгейінен Бұқаралық Ақпарат Құралдарына берілетін ақпарат, олардың меншік түріне және ақпарат тарату тіліне қарамастан, міндетті түрде, бірінші кезекте мемлекеттік тілде беріледі.

26-бап. Мемлекеттік тілді қаржыландыру

Мемлекеттік тілді ендіруге, қолданылуы мен дамытуына бағытталған бағдарламалар мемлекеттің тарапынан қаржыландырады. Әр жыл сайын Қазақстан үкіметі мемлекеттік тілдің дамуына бағытталған қаржының жұмсалуы бойынша Парламентке есеп береді.

27-бап. Бұқаралық ақпарат құралдарының мемлекеттік тілде жұмыс істеуін қамтамасыз ету

27.1. Қазақстан үкіметі елдің барлық аймақтарында мемлекеттік тілде хабар тарататын теледидар мен радио жүйесінің жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

27.2. Қазақстан үкіметі елдің барлық аймақтарында мемлекеттік тілдегі мерзімді басылымдардың таралуын қамтамасыз етеді.

28-бап. Мемлекеттік тілдің азаматтық алу кезіндегі талап етілуі

Қазақстанның азаматтығын алуға үміткер шетел азаматтары қазақ тілін меңгеру деңгейін тексеруден өтеді. Мемлекеттік тілді талап етілген деңгейде меңгермеген шетелдіктерге Қазақстанның азаматтығы берілмейді.

29-бап. Қазақстан Республикасының “Мемлекеттік тіл туралы” Заңын Қазақстан Республикасының басқа да заң актілерімен сәйкестендіру

Осы Заңның қолданысқа енгізілуімен “Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы” Қазақстан Республикасының Заңы өзінің күшін жояды және Қазақстанның басқа да заңдарына өзгертулер мен толықтырулар енгізіледі.

30-бап. Осы Заңның өз күшіне енуі

Осы Заң ресми жарияланған күннен бастап өз күшіне енеді.

«»"»"»"»"»"»"»"»"»"»"»"

Заң жобасын дайындаған Жұмысшы тобының мүшелері:

1. Дос Көшім – жетекші, «Ұлт тағдыры» қозғалысынан

2. Болат Дүйсембі – «Ұлт тағдыры» қозғалысынан

3. Болат Бөтеев – «Алаш үні» қоғамдық бірлестіктер Одағынан

4. Марат Бөтеев – «Аллажар-қолдау» қоғамдық қорынан

5. Нұржан Ошанбеков – «Мемлекеттік тіл» қозғалысынан

6. Нұргелді Уәли – Тіл институтынан

7. Бәшір Жаналтай – «Руханият» партиясынан

8. Әбдірәшит Бәкірұлы – философ, публицист

Алматы, 20 қазан, 2011 жыл

Арнайы www.internettv.kz үшін Болат Нәукенұлы. Қазақ Елі, 31 тамыз 2011 жыл.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ

ҮЕҰ-дың БІРІККЕН ҚОҒАМДЫҚ КОМИТЕТІ

20 жылдық тәуелсіздіктің нәтижесінде

бодандық санадан арыла бастаған халықтың,

белсенділігі артқан қоғамдық ұйымдарының

пікірлерін ескере отырып дайындалатын

«Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі туралы»

Заңының Жобасы

Алматы – 2011 жыл

2011 жылдың 13 шілдесі күні Алматы қаласында «Алаш үні» қоғамдық бірлестіктер Одағы, «Ғалымдар одағы» Республикалық қоғамдық бірлестігі және «Қазақстан Жазушылар Одағы» Республикалық қоғамдық бірлестігінің бірлесіп өткізген «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» атты үкіметтік және оған балама «Мемлекеттiк тiлдiң қолданылу аясын кеңейтудiң, оның бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттырудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік Бағдарламасы» атты қоғамдық нұсқаларын талқылауға арналған жиналысында 1991 жылдан бері шешімін таба алмай келе жатқан мемлекеттік тіл мәселесін жан-жақты талқылап, 1989 жылдан бері қабылданған мемлекеттік заң актілеріне талдау жасап, кемшілік себептерін саралау арқылы, мемлекетіміздің өсіп-өркендеуі үшін ауадай қажет Еліміздегі тыныштық пен татулықты сақтаудың негізгі құралы мемлекеттік

қазақ тілінің қордаланған мәселесін шешу үшін ҮЕҰ-дың бірлескен қоғамдық комитеті құрылып, оның аясында «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі туралы» Заң жобасын дайындайтын ЖҰМЫСШЫ ТОБЫ жасақталды.

ҮЕҰ-дың Біріккен Қоғамдық комитетінің құрамы:

1. Оразалы Сәбден - Қазақстан ғалымдар Одағының президенті, ҚР мемлекеттік сыйлығының иегері, «Алаш үні» ҚБО Билер кеңесінің төрағасы, экономика ғыл. докторы, ҰИА академигі.

2. Мұхтар Шаханов — «Мемлекеттік тіл» қозғалысының төрағасы, қоғам қайраткері, халық ақыны.

3. Совет-Хан Ғаббасов —   “Алаш үні” қоғамдық бірлестіктер Одағының құрметті төрағасы, жазушы, “Махамбет” сыйлығының лауреаты, Медицина және Педагогика ғылымдарының докторы, профессор.

4. Сайлау Батырша-ұлы — Астана қаласы «Мемлекеттік тіл» қозғалысының төрағасы, ҚР дипломатия қызметінің еңбек сіңірген қайраткері, Сыртқы Істер Министрлігінің кеңесшісі, экономика ғылымының докторы, профессор.

5. Марат Бөтеев - «Аллажар-қолдау» қоғамдық қорының төрағасы.

6. Серікжан Мәмбеталин - «Руханият» жасылдар партиясының төрағасы.

7. Дос Көшім — «Ұлт тағдыры» Республикалық қоғамдық қозғалысының төрағасы.

(… Қоғамдық комитеттің құрамына кіруге ниет білдірген ҮЕҰ-дың өтініштері қаралуда…)

8. Асылы Осман - «Қазақстан халқы Ассамблеясы» жанындағы Әзербайжан этно-мәдени орталығының жетекшісі.

9. Клара Хан - «Қазақстан — Оңтүстік Корея достығы» мәдени орталығының жетекшісі.

«Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі туралы» Заң жобасын

жасаудың алғышарттары:

Қазақ тілінің Мемлекеттік тіл ретінде қалыптаса алмауының негізгі себептері

Қазақ тілі өз тарихында аса күрделі ахуалды кешуде. Тілдік орта барған сайын тарылып, қолдану сапасы құлдырай түсуде.

Өркениетті елдерде мемлекеттік міндетті атқару жолындағы қатынас құралы болып табылатын тілді мемлекеттік немесе ресми тіл деп атау қалыптасқан. Қазақ тілі Қазақстандағы мемлекеттік тіл ретінде заң жүзінде бекігенімен, ол мәртебені толық түрде орыс тілі атқарып отыр. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде даму және оның қоғамдық ортадағы мойындалу деңгейін көрсететін жәйттердің өзі бұл саладағы басты кедергілер болып табылады. Соларды атап өту арқылы мемлекеттік тілдің шынайы ахуалына көз жетеді.

1.Саяси және заңнамалық кедергі.

Қазақ тілі мемлекеттік өмірдің барлық үдерісін қамтитын жұмыс тілі болуға тиісті және мемлекеттік органдар мен ұйым, мекемелердің қолданысындағы басты тіл болуы керек. Өзге тілдер заңнама бойынша жергілікті деңгейде қолданыс табуы мүмкін. Алайда, конституцияның 7-бабының 1-тармағына оның 2-тармағының қайшы уәжі мемлекеттік аяда қазақ тілі мен орыс тілін бір біріне қарсы қойғаны өз алдына, конституцияның 7-бабының 1-тармағын оның 2-тармағы жоққа шығарып тұр. Екі тармақ бір біріне қайшы болмас үшін ең болмаса, 2-тармақ былайша болуы керек еді: «Мемлекеттiк ұйымдарда және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми түрде мемлекеттік тiлмен қажетті жағдайда тең қолданылуы мүмкін.»

1-тармақтың құзыретін айқындайтын «Мемлекеттік тіл туралы» арнайы заң әлі қабылданбай келеді. Оның үстіне, 2-тармақтағы «Мемлекеттiк ұйымдарда және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми түрде қазақ тiлiмен тең қолданылады.» деген уәж қоғамда және құқықтық салада «Мемлекеттiк ұйымдарда және жергiлiктi өзiн өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми түрде мемлекеттік тілді алмастырады.» деген уәж ретінде қабылданған. Осы жаңсақ ұғымның нәтижесінде, орыс тілін қоғам үшін міндетті ортақ тіл ретінде орнықтыру үдерісі аяқталды. Қалыптасқан бұл жағдайда, қазақ тілі қазақстандық этникалық топтар тілінің қолдану деңгейінде қалып отыр.

Тіл саясатының негізгі нысаны ретінде қазақ тілін дамыту көзделмеген, нысан ретінде оған барлық 130-дан аса этникалық топ тілдері жатқызылып отыр. Бұл тіл саясатының салиқалылығын емес, оның жүйесіздігі мен мақсатсыздығын тудырып отыр. Жүзден аса тілді бір елде дамыту мүмкін еместігі ескерілмеген. Мемлекетте мемлекеттік тіл ғана дамуға жататыны, ал қалған тілдер этникалық топтардың өзара қатынас құралы және этно-мәдени нысан ретінде қорғауға алынатыны саяси нақты мақсат ретінде айқындалмаған және саясатқа айналмаған.

Қабылданған тұжырымдамалар мен бағдарламалар жалаң сөзуарлыққа ұрынған, декларативтік сипаты ғана бар, нақты бағыт пен іс-шараны, міндетті анықтауға дәрменсіз. Сондықтан да елде мемлекеттік тілді дамытуға арналған нақты шешім мен заңнама жоқ, бары долбар мен жорамалға негізделген.

Нақтыланбаған тіл саясаты мемлекеттік тілдің дамуына бірден бір саяси кедергі болып отыр. Соның нәтижесінде қазақ тілі біртұтас ұлттың қалыптасуына қажетті факторға айналмай отыр. Мемлекеттік ұйымдар мен мекемелерде мемлекеттік тілге қолайлы орта мен мүмкіндік жасау саясаты жүргізілмей, тіл саясаты жаттанды шаралармен қамтылған нәтижесіз алданыш ретіндегі көрініске айналған. Тілдік саясатты атқаруға, жүзеге асыруға мемлекеттік міндет ешкімге нақты жүктелмеген және көрсетілмеген, талап айқындалмаған.

Мемлекеттегі ісжүргізім үдерісін бақылау тетігі айқындалмаған. Конституция қабылданған күннен бастап мемлекеттік тілде іс жүргізуге тиісті мемлекеттік органдар мен ұйымдар, басты заңның құзырына қайшы, түрлі мерзімдерді ойлап табу арқылы, ісжүргізімді мемлекеттік тілде жүргізуден астыртын түрде бас тартып келеді.

2. Менеджменттік кедергі.

Мемлекеттік тілдің дамуына бөлініп жатқан қаржы жалпы алғанда қомақты болғанымен, Тіл комитеті тарапынан құралған бұл бюджет барынша сарапталып айқындалған мақсаттарға емес, жолайы және субъективтік пікірлердің ықпалымен анықталған бағыттар мен жобаларды қаржыландыруға жұмсалып келеді. Оның үстіне жергілікті билік деңгейіндегі, мемлекеттік тілді желеу етіп бөлінген, қаржы да аса қомақты, бірақ олардың қандай мақсатқа және нәтижеге жеткізіп отырғандығы беймәлім. Қыруар қаржы көзінің тиімділігі үлкен күдік туғызады; әсіресе, тіл оқыту мәселелеріне миллиондап бөлініп жатқан қаржының тиімділігі аса төмен, бұл жөнінен әлі күнге мониторинг жасалған емес, әрбір мемқызметшіге қанша ақша бөлінді, оның нәтижесі қандай деген сауал сол күйінде қалуда; жалпы бұл мәселеде тиімді тактика қарастырылмауда. Қыруар қаржы бөліп тіл оқыту үдерісін ұйымдастырғаннан гөрі, тіл үйренушіге әлдеқайда тиімді тілдік орта жасақтау саясаты қолға алынбай отыр.

Мемлекеттік тілді білу ынталандыру жүйесімен қамтылмауда, қазақ тілін білетін мемлекеттік қызметшілерге тиісті сыйақы да қарастырылмаған. Алайда, қостілді қызметшілер өз міндетіне қоса ісжүргізімді қазақшаға аудару ісін де тегін атқаруда, олардың еңбегі әділетті түрде қорғауға алынбаған.

Мемлекеттік тілдегі ақпарат өндірісі мен өнер, білім және ғылым саласы нақты әрі айырықша экономикалық қолдау таппай отыр. Соның кесірінен бұқаралық ақпаратпен қамтудың 10 % — ы ғана қазақ тілді ақпарат өндірісі болғанымен, бұл өнімнің жартысының өзі орыс тілінің аудармалары болып табылады. Сөйтіп, қазақтілді ақпарат өндірісі индустриялық деңгейді былай қойғанда, дербес өндірістік салаға айналмауда. Ал, қазақтілді кино, әдебиет және басқа гуманитарлық өнер шетелдік экспансия ықпалынан шыға алмай, құрсауда қалып отыр. Білім беру мен ғылым саласы ең төменгі қажеттілік болып табылатын қазақ тілінде шығатын әдебиет пен оқулыққа зәрулікті бастан кешуде. Аталмыш жәйт бұл салаларға салықты төмендету, тиісті өнерақы төлеу секілді қарапайым шаралармен де қамтылмаған.

3. Мемлекеттік ұйымдардың кедергісі.

Мемлекеттік тілді ауызекі қолдану мемлекеттік ұйымдарда тұрмыстық деңгейде, одан қалды әшекей ретінде қолдану кең тараған; ауызекі қазақ тілі сәлемдесумен, қызметшілердің өзара жекелей пікірлесуімен ғана шектеледі. Ресми отырыстарда жұмыс тілі есебінде емес, сәлемдесу, кіріссөз бен ақырсөз ретінде, мемлекеттік тілдің атқарымпаздық үдерісі емес, әлдебір рәміздік кейпі ғана қалыптасқан. Мемлекеттік ұйымдарда қазақтілді азаматтардың бар екендігіне қарамастан, оларды сол тілде сөйлеуге икемдеу, міндеттеу немесе ынталандыру мемлекеттік деңгейде қарастырылмаған. Қазақша сөйлеуге мүдделі азаматтардың сөзі аудармамен қамтылмайды және ол ресми әрі хаттамалық дәстүрге енгізілмеген, техникалық жағынан ілеспе аударма штаттық кестемен және құралдармен қамтылмаған.

Елде үштілді ресми бағыт жарияланғанына қарамастан, мемлекеттік ұйымдар біртілді (орыстілді) қоғамның ғана қажетін өтеуге бағытталған. Соның нәтижесінде мемлекеттік қызметтегі қазақтілді азаматтардың өз тілін өз қызметіне қолдануы барған сайын төмендеп, тұрмыстық деңгейге құлдырағаны соншалық, тіпті олардың ана тілінде ойын еркін жеткізу қабілетінен ажырауы қарқын алған. Осылайша, мемлекеттік ұйымдарда орыс тілін білмейтін адамға қызмет ету мүмкін еместігі барған сайын орнығып отыр.

Жазбаша сала бойынша Қазақстанның барлық мемлекеттік мекемелерінде, шалғайдағы қазақтілді елді мекендер мен аудандардан басқасында, орыс тілінің айналымда екені дау туғызбайды. Алайда, мұрағат үшін және кейбір тексерімдерге бола ісжүргізімді қазақшаға аудару дағдыға айналған. Бұл аудармашы ұстау шығынын туындатып, қазақтілді қызметшілерге артық жүк болуда, ал аударма қағаздар мұрағат ретінде сақталатын құны болмаса, ешбір ресми жазбалық құндылыққа жарамауда. Себебі, аударма ісжүргізімі айналымға түспейді, әрі ісжүргізімнің үдерісін көрсететін жұмыстық құжат болып табылмайды.

«Іс қағаздарын мемлекеттік тілге көшіру» науқаны өзін өзі ақтамайтын шара. Ол мемлекеттік ұйымдардағы жазбаша тілдік ортаның орыс тілінде қалыптасқандығын, мемлекеттік тілде жазбаша ортаның жоқтығын көрсететін айғақ болып отыр. Тілдік ортаның маңызын түсінбегендіктен, оған қарабайыр жолмен кірісуден туылған тұрпайы әрекет себеп болуда. Нәтижесінде бұл бағыттағы әрекеттен ешбір тыңғылықты тіл дамуы байқалмай отыр. Оның үстіне әлі күнге қандай құжат қай тілде жазылатыны, мемлекеттік қызметші мемлекеттік тілдегі қандай деңгейді меңгеруге міндеттілігі айқындалмағандықтан, аталмыш істің бәрі құзыры мен мәртебесі беймәлім аудармашыға жүктелген. Сөйтіп, мемлекеттік тіл ресми жұмыс тілі емес, аударма түріндегі жансыз мұрағаттың шала өніміне айналуда.

Биліктің сот, парламент, үкімет тармақтарының ресми тілі орыс тілі болып табылады. Мемлекеттік тілде сот үдерісін жатық жүргізетін сот төрешілері тапшы. Қазақтілді азаматтардың мүддесі аударма арқылы орыс тілінде жүргізіледі. Қазақтілді депутаттардың өздері депутаттық сұрауларын атқару билігінің өкілдері үшін орыс тілінде мәлімдеуге дағдыланған және қоғамды соған көндірген.

Мемлекеттік ұйымдар мен мекемелер бұқара алдында БАҚ арқылы негізінен орыс тілінде қатынас жасайды, қазақтілді БАҚтар бұл жағынан мемлекеттік ұйымдардың аудармашысы қызметін атқаруда. Тіпті, жариясөз (пресс-релиз) үстіртін, қатемен аударыла салады болмаса көптеген мекемелерде бұқараға арналған құжаттар орыс тілінде ғана таратылып, қазақтілді баспасөз талабы орындалмайды.

Қорыта келгенде, мемлекеттік ұйымдар мемлекеттік тілдің ауызекі және жазба салаларын дамытуды былай қойғанда, оны қалыптастыратындай орта бола алмауда.

4. Қоғамдық кедергі.

Бұл кедергі, шын мәнінде, тілдік ортаның қаншалықты екенінен туындайды. Қоғамда белгілі бір тілдік орта қаншалықты болса, тілдің қолданымы да соншалықты деген сөз. Ендеше, тілдік ортаның аумағын қарастыру арқылы қоғамдық кедергіні де анықтауға болады.Тілдік ортаның аумағы ретінде мыналарды атап өтеміз: кәсіпорындар мен мекемелер, коммерциялық құрылымдар және қоғамдық ұйымдар, БАҚ. Тілдік ортаны жасақтайтын тілдің екі түрлі сипаты бар: ауызекі және жазба тіл, соған сәйкес қазақ тілінің де қолданым аясы әр алуан болуда. Қоғамдық өміріміздің бар саласында тілдің аталмыш екі сипатын қарастыру арқылы, мемлекеттік қазақ тілінің қолдану аясының шынайы жағдайына көз жеткізуге болады…

Құрметті, ұлт болашағын ойлаған,

Қазақ Елі азаматтары!!!

Осы жобаға ендіруге қажет деген ой-пікірлеріңізді жіберіңіздер…

Қоғамдық комитеттің

үйлестіруші: «Аллажар-қолдау» ҚҚ төрағасы Марат Бөтеев

nauryzbai@mail.ru, тел. 8 (727) 225 25 11, 8 701 277 16 83

Арнайы www.internettv.kz үшін Болат Нәукенұлы.

Қазақ Елі, 7 тамыз 2011 жыл

Қазақтың мемлекеттік тілі

жайлы ащы шындық

(«Алаш үні» қоғамдық бірлестіктер Одағы жұмысына қатысушы Ел ағаларының айтқан пікір-ұсыныстарынан үзінділер)

… Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары, мүмкін уақытша қажет болған аударма институты, бүгінгі күні мемлекеттік тілдің кең қанат жаюына ең басты кедергі болып тұр. Тіпті, оны ҚР Үкіметі мемлекеттік-қазақ тілін жаппай қолданысқа ендірудегі өзінің дәрменсіздігін жасыру үшін қолданатын негізгі құралға айналдырып алды.

Нақты өмірде Парламентте де, Үкіметте де, құжаттар өзге тілде дайындалып, талқыланып, бекітіліп, оқылады. Мемлекеттік және Қоғамдық ұйымдарда да, жұмыстар өзге тілде атқарылады.

Шексіз байлықтың үстінде жүрсе де, соған лайықты өмір сүрудің орнына күйбең тіршіліктен бас көтере алмаған 10 млн. астам қазақ халқының көз алдында, мемлекеттік мәртебесі бар ұлттық тілі, нақты өмірде қажетсіз, тек «біздің мекеме-ұйым қазақ тіліне толық көшті» деген жалған ақпарат үшін керек, аудармалық-архивтік өлі тілге айналып барады…

Ұзақ жылдар өздері жол берген, осындай сорақы жағдай ұлттық трагедияға соқтыратынын біле тұра ҚР Үкіметі жедел түрде «Мемлекеттік-қазақ тілі туралы» Заң дайындаудың орнына, «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын» дайындап, бекіттіріп алды…

Қазақтың  ұлттық (мемлекеттік) тілі трагедиясына кім кінәлі?

Заңды талап қоя алмайтын ХАЛЫҚ па,

әлде Заңды орындауға құлықсыз БИЛІК пе?

ҚР Конституциясының 7-бабындағы «Мемлекеттiк ұйымдарда және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми түрде қазақ тiлiмен тең қолданылады» деген, ұлттық мүдде тұрғысынан алғанда шалажансар тармақтың өзі орындалмай жүр ғой…

Парламент депутаттары мен Үкімет шенеуніктерінің көпшілігі екі тілді тең қолданып, Ата Заң талаптарын орындап жүр деп бір адам айта ала ма?

Екі тілді тең қолдану тұрмақ, мемлекеттік-қазақ тілін білмейтін азаматтарды Парламентке депутат етіп сайлау, Үкіметке министр етіп тағайындау ҚР Конституциясын қорлап аяққа таптау емес пе???

Ал, тек қана ұлттық (мемлекеттік) қазақ тілінде тәрбиеленіп, білім алған азаматтардың Тәуелсіз Қазақстанның Парламенті мен Үкіметінде жұмыс істеуге дәл бүгін мүмкін еместігі, Ата Заңға қайшы тілдік дискриминация немесе ұлттық трагедия емес пе???

СІЗДЕР ҚАЛАЙ ОЙЛАЙСЫЗДАР,

ҚР КОНСТИТУЦИЯСЫН СЫЙЛАЙТЫН,

ҚАЗАҚ ЕЛІ АЗАМАТТАРЫ?

Қазақ ұлтының барлық мәселесі, барша қазақ Өз Елінде, үйде де,

түзде де АНА тілінде сөйлеп, бірін-бірі түсініп-топтасып өмір

сүргенде ғана шешіледі!!!

ҰЛТТЫҚ ЖАҢҒЫРУ: «ҚАЗАҚ ЕЛІ мемлекеттілігі мен азаматтық қоғамының үйлесімді дамуы ЖАЙЛЫ ОЙЛАР»

(НАЦИОНАЛЬНОЕ ВОЗРОЖДЕНИЕ: «МЫСЛИ О гармоничном развитии государственности и гражданского общества ҚАЗАҚ ЕЛІ»)

Кітапшаны оқу үшін осы жерді басыңыз

Бүгін , 2011 жылы 13 наурыз күні, Алматы қаласында кезектен тыс Президенттік сайлауға қатысты, Қазақ Елі заңдарына сай рұхсат етілген, митинг болып өтті

Бейнесюжеттерді көру үшін төмендегі сілтемелерді басыңыз:

ХАСЕН ҚОЖАХМЕТ Билік өз заңын өзі орындамау арқылы,Халықтың жігерін құм етіп,етін өлтіреді
Сайлау 2011 ге БАЙКОТ жасаушылар митингісінен бейнелі репортаж
Сайлау 2011 ге БАЙКОТ жасаушылар митингісінен бейнелі көріністер
А ҚАДЫРБАЕВА Мәңгүрт билік,елді еңіретсе де үндемесек,құдай алдында не жауап береміз
Б АТАБАЕВ Байлықты, Жерді сатып, зар заман орнатқанымыз үшін, ұрпағымыз қарғыс айтпай ма
Коммунист В ШАМИН В Казахстане никто не чувствует себя в безопасности,даже работники МВД и
Сайлау 2011-ге БАЙКОТ жасаушылар митингісінің ШЕШІМІ.

МИТИНГІДЕН слайд-шоу:

Қазақ Елі, 15 қараша 2010 жыл

Мемлекеттік әлеуметтік маңызы бар жоба аясында «Жанашыр» халықаралық қайырымдылық қоғамдық қоры, Алматы қаласындағы «Демократия үйінде» орналасқан этно-мәдени орталықтардың жұмысын сараптау мақсатында, 2010 жылдың 5-11 қарашасы аралығында сауалнама таратып, бақылау шараларын жүргізді.

Мәдени-ағарту жұмыстарын тұрақты , жүйелі атқарып отырған жалғыз татар-башқұрт этно-мәдени орталығы болып шықты.

Бейнесюжеттерді көру үшін төмендегі сілтемелерді басыңыз:

ЖАНАШЫР қоғамдық қоры өкілдері Алматыдағы татар башқұрт этно мәдени орталығында
Түрік мәдени орталығы, АХМЕТ ДАҒДАРАН Қазақ жастары білімді, бірақ ұлттық рухы жоқ

КЕЗДЕСУДЕН ФОТОКӨРІНІСТЕР:

ЕСІКТЕРІ ҮНЕМІ ЖАБЫҚ ТҰРАТЫН ЭТНО-МӘДЕНИ ОРТАЛЫҚТАР:











Есіктері ашық мәдени орталықтар:

Қазақ Елі, 29 сәуір 2010 жыл

Алла жаратқан ұлттардың — жаманы, үлкені, кішісі болмайды – бәрі бірдей
Тек – әр ұлттың ішінде ҰЛЫСЫ мен АЗҒЫНЫ, ДҰРЫСЫ мен БҰРЫСЫ бар.

Міне, осы аксиоманы басқыншылық саясат ұстанған әлемдік басым күштер, ұтымды қолдана білді. Олар өздерінің әлемді торлап алған ұйымдары арқылы, кез-келген елдің, әсіресе дамушы елдердің ұлтын 4-ке бөліп, АЗҒЫНДАРЫН іріктеп алып, жан-жақты қолдау ұйымдастырып, атақ-даңқпен мәз қылып, олардың санасынан ұлттық–ойлау қабілетін өшіргеннен кейін, қызметін жоғарылатуға күш салып, БҰРЫСТАРЫНЫҢ үнсіздігін пайдаланып, сол ұлттың ҰЛЫЛАРЫН жойып, ДҰРЫСТАРЫН қудалап, олардың ҮНІН өшіру арқылы бүкіл ұлттың күш-қуатын өз мүдделеріне жегіп қоюдың жүйесін жасап алған…

Өз ұлтының бүгінгі өмірінің және оның болашағының келелі мәселелерімен айналысудың орнына, жастайынан ұлттық тәрбие көрмей, өзге тілде білім алып-өз тілін ұмытқан, халықтың мұңын түсінбейтін кейбір шенеуніктер ҮКІМЕТІМІЗДІ мақаулардың «балабақшасына» айналдырып, Қазақ Елінен «планетарлық» деңгейдегі мәселелерді талқылайтын ФОРУМДАР мен САММИТТЕР өтетін «цирк аренасындағы қуыршақ мемлекет» жасап алуға ұмтылуда.

Баспасөзде жарияланып жатқан, ұлт болашағын ойлаған Ел ағаларының айтуынша, өз ғалымдарын көзге ілмей, шетелдік «кеңесшілердің» жетегінде кетіп, жабайы жекешелендіру мен жалған урбанизацияның әсерінен және қазақ қоғамы қарсы болған ЖЕР КОДЕКСІН қабылдау кесірінен, халқының өмір сүру деңгейін төмендетіп алған Қазақ Елі қатерлі де, қауіпті кезеңде тұр.

Осы қордаланған мәселелерді, ұлттық мүдде тұрғысынан шешу үшін шақырылған, «Қазақ ұлтшылдарының құрылтайы» атты жиында сараптап, тығырықтан шығу жолдарын іздеуге талпынған азаматтарды қолдау тұрмақ, еліміздің баспасөз кеңістігінде, олардың игі бастамасын мінеп-сынап-қаралаған мақалалар белең алып барады.
Басқаны айтпағанда, осының өзі ғана, өз Елінде өмір сүрген қазақ ұлтының билігі өз қолында емес екендігінің дәлелі.

2010 ЖЫЛЫ СӘУІРДІҢ 24 МЕН 25 КҮНДЕРІ АЛМАТЫ ҚАЛАСЫНДА ӨТКЕН «ҚАЗАҚ ҰЛТШЫЛДАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛТАЙЫ» АТТЫ ЖИЫННАН ФОТО-ВИДЕО РЕПОРТАЖ

Бірінші күн, 24 сәуір:

ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫН шақырушылардың мақсаты НЕ….
АЙДОС САРЫМ. Қазақ құрылтайы не үшін керек…
Дос Көшім. ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫ 1-ші күн..
Ұлжалғас Жұмайқызы Бодан қазақты алғашқы құрылтайға 1978 жылы ШОНА СМАХАНҰЛЫ шақырған
Әуелхан АРЫС Ұлтымызды тығырықтан шығаратын жолды көрсететін ЖАН бар ма екен, деп келдім
БӨРІХАН НҰРМҰХАМЕДОВ Қазақ мүддесін қорғайтын басқосуларға құрметпен қарау керек
ЖАСАРАЛ ҚУАНЫШӘЛІ Нақты іске бел буғандар бас қоспаса, саяси ойыншылардың бас қосуы екіталай
ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫ, 1-ші күн. АРМАН ҚАНИ, Кереку өңірі.
ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫ, 1 ші күн АСЫЛХАН БАТЫРШАЕВ, Астана қаласы
ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫ, 1 ші күн ГҮЛНӘР ЕСІМСЕЙІТОВА, Қызылорда өңірі
ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫ, 1 ші күн ТАЛҒАТ ЕСЕНОВ, Қызылорда өңірі
ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫ, 1 ші күн ҚАЛИМАРЖАН ТӨЛЕГЕН, Тарбағатай өіңрі
ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫ, 1 ші күн ДӘУЛЕТБАЕВ ОҢҒАРБАЙ, Маңғыстау өңірі
ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫ, 1-күн. ҒАБДУЛЛИН МӘЙКЕ, Атырау өңірі.
ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫ, 1 ші күн Шығыс Қазақстан өңірінің өкілі
ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫ, 1 ші күн Қостанайлық ЕСІРКЕПОВТІҢ сөзі
ҚАЗАҚ ҚҰРЫЛТАЙЫ, 1-ші күн. ӨМІР ЕСҚАЛИЕВ, Қызылжар өңірі.

Екінші күн, 25 сәуір:

ҚАЗАҚ ҰЛТШЫЛДАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛТАЙЫ атты жиынның ашылуы
ҒАЗИЗ АЛДАМЖАРОВ Қазақ ұлтшылдарының құрылтайы Баяндама 1 бөлім
ҒАЗИЗ АЛДАМЖАРОВ Қазақ ұлтшылдары құрылтайы жиыны Баяндама 2
ҒАЗИЗ АЛДАМЖАРОВ Қазақ ұлтшылдарының құрылтайы Баяндама 3
Ақын АМАНҒАЗЫ КӘРІПЖАН Қазақ ұлты жойылмасын десеңіз
ДОС КӨШІМ Қайтсек ЖАНСЫЗ ШПИОН деген аттан құтыламыз
МҰХТАР ТАЙЖАН Ресеймен кедендік Одақ құру, ол тәуелсіздікті жою жолы
ИРАН ҒАЙЫП Барлық келеңсіздіктер жеке басқа табынудан, ал ол НАДАНДЫҚ
МҰРАТ ӘБЕНОВ Осындай ұлттық мүддеге арналған жиындарға Парламент пен Үкімет мүшелері қатысса дұрыс болар еді
ДӘУРЕН БАБАМҰРАТОВ Ұлттық рух тілмен кіріп, айбарлы іспен орнығады

ХАЙРОЛЛА ҒАБЖАЛИЛОВ Кенесары ханның бас сүйегін табу, қазақ үшін қасиетті ІС

БЕЙБІТ ҚОЙШЫБАЙ Өзге үнді өзге рухты Билік, ТӘУЕЛСІЗДІК ДЕКЛАРАЦИЯСЫН аяққа таптады
ДӘУРЕН БАБАМҰРАТ Ел болашағы,ұлттық ойлау қабілеті жаңғырған,жастардың қолында
ДОС НҰРАХМЕТ Ұлт патриоттарының бірігуі,өзге тілді өзге рухты Биліктің ЕСІН жаңғыртады
ЖАСАРАЛ ҚУАНЫШӘЛІ Жалған саясат,жалған мәдениеттілік ЖАЛҒАН МЕМЛЕКЕТТІЛІККЕ алып барады
ХАСЕН ҚОЖАХМЕТ Халық болып қозғалмай, ұлт мәселесі ешқашан шешілмейді

МҰХТАР ШАХАНОВ Ұлттық мүддені барша қазақ бірігіп қорғайық
Демократ ДОС КӨШІМ және Депутат МҰРАТ ӘБЕНОВ баспасөз брифингінде

ЖИЫННАН ФОТОКӨРІНІСТЕР:

ЕГЕМЕН КАЗАКСТАН газетi 1 мамыр 2010 жыл

30 қаңтар, сенбі күні Алматыдағы «Сарыарқа» кинтотеатрының артындағы саябақта, «Азат» жалпыұлттық социал-демократиялық партиясының ұйымдастыруымен билік рұқсат еткен митинг болып өтті. Жиынға қатысқан жүздеген адамның арасында Қазақстандағы үш оппозициялық партияның мүшелері, қоғамдық ұйымдар мен шығармашылық топтардың өкілдері мен қатардағы азаматтар болды.

Митингті жүргізген «Азат» ЖСДП-ның бас хатшысы Әміржан Қосанов митингке бес мыңдай адам жиналды деп атап өтті.

Бейнесюжеттерді көру үшін төмендегі сілтемелерді басыңыз:

СОПЫ СМАТАЕВ Жер үшін күресіміз халықтың көңілінен шықсын
БОЛАТ ӘБІЛОВ Жерді Қазақстан халқынан басқа ешкімге бергізбейміз
БОЛАТ АТАБАЕВ Билік жердің астын сатып бітіп,енді ЖЕРГЕ кірісті
АЛҒА партиясы, В КОЗЛОВ Мен орыс адамы,бірақ Қазақ азаматы, Қазақ жері менің ЖЕРІМ
М ОРАЗАЙ Билік халықты тақырға отырғызып, өзгеге ЖЕР үлестіруде
РИЗАДА ЖАҚЫПБЕК Жалған урбанизациялық экономика түбімізге жетеді
Р СӘРСЕНБАЙ Жерді өзгеге беру Ел тәуелсіздігіне үлкен қауіп
З НҰРМҰХАМЕДОВА 4500 дей азамат Жерінің құжатын ала алмай жүр
Г ЕРГАЛИЕВА Распродав богатства страны,Акорда подкралась к Земле
АЙНУР КУРМАНОВ Национализировать Землю, венуть народу богатства
Шетелге ЖЕР беруге қарсы митингіде ХАЛЫҚ пен ПОЛИЦИЯ бірге болды
коммунист АХЕТОВТЫҢ өткенді аңсап, өзге тілде шығарған ЗАРЫ

М Аспандиярова ХАЛЫҚТЫҢ ЖЕРІ ХАЛЫҚҚА атты митингінің қарары

2010 жылы 27 қаңтар күні Алматы қаласы Әкімдігінде Үкіметтік Емес Ұйымдармен (ҮЕҰ) ынтымақтастық және өзара іс-қимыл жөніндегі Қоғамдық кеңестің І (VII) отырысы болып өтті.

Кеңес жұмысының барысында білім беру мәселелері қарастырылды:
1. Мектептердегі өзін-өзі басқару қағидатын дамыту;
2. Балалар тәрбиесіндегі ата-ананың жауапкершілігін арттыру;
3. Балаларға бейне зомбылық көрсетуді тоқтату жөнінде кешенді шаралар қабылдау, телеканалдар бағдарламасын реттеу жөнінде нормативті актілер қабылдау;
4. Балаларға рухани-өнегелік тәрбие беру бағдарламасын әзірлеу, өскелең ұрпақты діни экстремизм ықпалынан қорғау бойынша кешенді шаралар қабылдау;
5. Қосымша балама білім рөлін арттыру.

Сонымен қатар Демократтар Үйін басқару бойынша Қоғамдық комиссияның анықтамасы талқыланды.
Отырыс жұмысына Кеңес мүшелері, Алматы қаласы ҮЕҰ басшылары, қалалық құрылым өкілдері қатысты.
Кеңес жұмысы балама баяндамалар қағидаты негізінде жүргізіліп, талқыланған мәселелер бойынша ҮЕҰ басшылары өздерінің пікірлері мен ұсыныстарын енгізді.

Бейнесюжеттерді көру үшін төмендегі сілтемелерді басыңыз:

С Ғаббасов Әлем тілдерін дамыту Қазақ Елінің міндеті емес
Алматы білім басқармасы жетекшісі Р С Шимашеваның баяндамасы
Өз Елімізде мемлекеттік тілде сөйлеп, мәдениетті АДАМ болайық!!!
Өз Елімізде мемлекеттік тілде сөйлеп, мәдениетті АДАМ болайық 1!
Өз ЕЛІМІЗДЕ мемлекеттік тілде сөйлеп, мәдениетті АДАМ болайық 2!
Өз ЕЛІМІЗДЕ мемлекеттік тілде сөйлеп, мәдениетті АДАМ болайық 3!
С Ғаббасов ҰЛТТЫҚ ОЙЛАУ ҚАБІЛЕТ балаға АНА ТІЛІМЕН ғана кіреді
Мурат Телибеков О недостатках в партии НУРОТАН и школах АЛМАТЫ
Э Төрехан Балаға тықпалаған тілдердің санына ғылыми негіз бар ма
ҮЕҰ басшыларының сұрақтарына Р С Шимашеваның жауабы

К Матыжановтың 3 айда бір жиналайық деген ҰСЫНЫСЫ өтпей қалды

ҚОҒАМДЫҚ КЕҢЕСКЕ ҚАТЫСУШЫЛАРДЫҢ кейбір ТҮЙІН СӨЗДЕРІ:
Медицина және Педагогика ғылымдарының докторы, жазушы, “Махамбет” сыйлығының лауреаты, “Алаш үні” қоғамдық бірлестіктер Одағының төрағасы, профессор Совет-Хан Ғаббасов:«…Қазақ Елінде әлем тілдерін дамытамыз деп тыраштанғанымыз, мүлде қисынға келмейтін, ұятты іс-әрекет. Біз жерде жатқан МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛІМІЗДІ көтеріп, соны қарық қылып алсақ, игі іс болар еді-ау… Серік Тұрарұлы, жақында ҚР тілдерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы талқыланғаннан кейін Алматы қаласының ҮЕҰ тарапынан екі ұсыныс түсті. Біріншісі, аталмыш бағдарламаны үш жыл мерізімге жоспарлау. Екіншісі, бағдарламаның атын «тілдерді емес», «Мемлекеттік тілді дамыту» деп атау. Осы ұсынысты қолдап Алматы қаласы әкімдігінен Үкіметке хат жолдасақ, АЛЛА разы болатын іс болар еді…»

Алматы қаласы әкімінің бірінші орынбасары, Алматы қаласын Мемлекеттік Тілге көшіру жөніндегі комиссияның төрағасы, Серік Сейдуманов: «…бізге емес қой…, бізге қарамайды ғой…» («Алаш үні» қоғамдық бірлестіктер Одағының төрағасы Совет-Хан Ғаббасовқа айта алған жауабы)