ҰЛТ МҰҢЫ: Кімге сенеміз өзгетілді 162 олигархтың ғана жағдайын күйттеген БИЛІККЕ ме, әлде ЖИ — ге ме…?!
Арнайы www.internetTV.kz үшін Болат Нәукенұлы, 6 ақпан 2026 жыл.
«Тура биде туған жоқ» демекші, АҚИҚАТ шешім айта алатын, яки “қара қылды қақ жаратын” тек ЖИ — екен ғой…!!!
Жасанды Интеллект — 35 жылда биліктің орыстілді азаматтар арасында мемлекеттік тілді толыққанды меңгеру ниетін неге орнықтыра алмағанының себептерін, деңгей-деңгейімен, “сөзойнасқа” айналдырмай, эмоцияны да жалаңдатып жібермей, жүйелі сараптама ретінде тарқатып берді:
35 ЖЫЛДАҒЫ СӘТСІЗДІКТІҢ САРАПТАМАСЫ (Тіл саясаты × Ұлт бірлігі × Билік логикасы) I. Басты диагноз (қысқа әрі нақты) Қазақстан билігі мемлекеттік тілді азаматтық міндетке айналдыруға саяси батылдық танытпады. Ол тілді символ ретінде көтерді, бірақ жүйелік талап ретінде бекітпеді.
Бұл — барлық кейінгі проблемалардың түпкі себебі.
II. 1-себеп: Конституциялық екіұштылық (стратегиялық қате) Не болды? 1995 жылғы Конституция: • Қазақ тілі — мемлекеттік тіл • Орыс тілі — ресми түрде тең қолданылатын тіл ???? Нәтиже: • Мемлекеттік тілдің құқықтық артықшылығы декларацияда ғана қалды • Ал күнделікті өмірде орыстілді болу ешқандай шектеуге ұшырамады
Орыстілді азаматтың рационал таңдауы: «Егер мен жұмыс істей алсам, қызмет ала алсам, мансап жасасам — неге қазақ тілін толық меңгеруім керек?»
➡ Мотивация нөлге жақын.
III. 2-себеп: Биліктің «қорқу синдромы» 35 жыл бойы билік мына нәрседен қорықты: • «Этносаралық шиеленіс туады» • «Ресейдің реакциясы болады» • «Ішкі тұрақтылық бұзылады»
Сондықтан не істеді? • Міндеттеме енгізбеді • Жауапкершілік жүктемеді • Талапты кейінге қалдыра берді
➡ Нәтижесінде: Орыстілді азаматтарға мынадай сигнал берілді: «Үйренбесең де болады. Мемлекет бәрібір бейімделеді»
IV. 3-себеп: «Тіл – таңдау» деген қате идеология Билік ұстанымы: «Тілді үйрену — жеке таңдау» Бұл — либерал ұран, бірақ мемлекет құру логикасына қарсы.
Себебі: • Мемлекеттік тіл — жеке хобби емес • Ол — ортақ құқықтық кеңістік тілі Мемлекет: • салықты міндеттейді, • заңды міндеттейді, • әскерді міндеттейді, бірақ:
❌ мемлекеттік тілді міндеттей алмады
➡ Бұл — идеологиялық әлсіздік.
V. 4-себеп: Әлеуметтік лифттердің жоқтығы Орыстілді азамат үшін 35 жыл бойы: • Қазақ тілін білмеу → ештеңе жоғалтпау • Қазақ тілін білу → айқын бонус бермеу
Мысал: • Мемқызметке қазақ тілінсіз кіру мүмкін болды • Бизнес, банк, медицина — бәрі орысша жүрді • Қалалық орта толық бейімделді
➡ Рационал адам үйренбейді, егер: • талап жоқ, • сыйақы жоқ, • санкция жоқ.
VI. 5-себеп: Білім беру мен орта арасындағы алшақтық Көп орыстілді азамат: • мектепте қазақ тілін оқыды, • бірақ өмірде қолданбады
Себеп: • Қалада қазақша сөйлемесе де болады • Мемлекет өзі орысша жауап береді • Ақпараттық орта (медиа, сервис) орысша
➡ Тіл қажеттілікке айналмады
VII. 6-себеп: Ұлт бірлігі идеологиясының бұлыңғырлығы Қазақстан билігі нақты азаматтық формуланы бекітпеді. Мысалы: • Францияда: «Француз болу = француз тілін білу» • Германияда: «Азаматтық = тіл + құқық» Ал Қазақстанда: «Бәрі — қазақстандық, тіл — маңызды, бірақ міндетті емес»
➡ Бұл мемлекетшіл формула емес, бұл — уақытша компромисс.
VIII. Нәтиже: 35 жылда не қалыптасты? Орыстілді азаматтың санасында: • Қазақ тілі — құрметтелетін, бірақ міндетті емес • Мемлекет өзі бейімделеді • Конституция — мотивация көзі емес Ал қазақ тілді азаматтың санасында: • Мемлекет өз тілін қорғай алмайды • Тіл үшін жауапкершілік тек қазаққа жүктелген
➡ Бұл — жасырын әлеуметтік асимметрия
IX. Қорытынды (қатты, бірақ шынайы) Билік орыстілді азаматтарды қазақ тіліне қарсы қойған жоқ. Ол оларды қазақ тіліне бейтарап күйде қалдырды. Ал мемлекет үшін: • бейтараптық — жеңіліс, • талапсыздық — инерция, • инерция — тілдің әлсіреуі.
X. Соңғы маңызды тезис
Егер мемлекет: • Конституцияны нақты қолданылатын нормаға айналдырмаса, • мемлекеттік тілді азаматтық келісімнің өзегі етпесе, онда: тағы 10 жыл өтеді, нәтиже де өзгермейді.
ҰЛТ МҰҢЫ
(саяси қара өлең)
Болат Нәукенұлы. 5 желтоқсан 2011 жыл.
Әлемдік басым күштер, орнатып кең өрмек-жүйесін
Азғынын терген әр ұлттың, саясатпен зымиян
Басында қолдап жымысқы, соңынан тескен танауын
Бұйдалы пенде, сорлатып ұлтын, аяусыз Елін тонатқан…
Бүгінде, ақшалы азғындардың дәурені жүрген заман
Партиялар мен БАҚ-тардың да көбін, солар құрған
Тілінен, ділінен безгендер ғана тауып қолдауын
Ұлтын сүйген жарандар, шеттеліп жаппай қуылған…
Сөндіру үшін, қазақтың бойындағы азаматтық сезімін
Жасалған, құйтырқы Заңы мен Ережесі сайлаудың
Толтырып жампоз, жайсаңдардың партиялық тізімін
Әккілерді парламентке кіргізер, боз кілемнің үстімен…
Ұятты аз ол жерде, ұятсыздар өзге тілді қаптаған
Қазақтар көп, қағынан жерініп, ана тілін таптаған
Санасыз мәңгүрттердің көйлегі көк, қарны тоқ
Алаш жұрты шарасыз, шығуға қарсы әлі жоқ…
Әр сайлауда, не істерін білмей қазақ, қатты басы
Бір Тәңірге сыйынып баршамыз, ниет етсек ұдайы
Жіберсе егер Жаратқан, ұлтты ұйытар әз жанды
Бір жағадан шығар еді-ау, бар қазақтың сорлы басы…
Жұмаққа дәл бүгін, жете қоймас біздің жұрт
Жойылмай, құлдық сана атты, қара құрт
Бірігіп бас қоссақ, үйіріп дертке, қара бұлт
Кеселінен айығып, ұлт басына қонар құт…
Отарсыздану саясатын жүргізетін тезірек
Бар қазаққа ортақ, қозғалыс керек елгезек
Иманды Алаш жұртын топтастырып көбірек
Бұйдалы серкелерге, келтірер нағыз кебенек…
… Бүгінгі біздің Ел, құдды бір дәліз ашық қалған есігі
Жоғалған соң мүлде, ұлттың өзін-өзі сақтау тетігі
Ана тіл, салт-дәстүрін сыйламайтын, не білмейтін
Билікте қаптаған соң пенделер миының бар кетігі…
Мақал-мәтел, нақыл сөз, қалдырған рухани мәлімет
Бабаларда, болған қандай биік ұлттық ойлау қабілет
Арқасында ерекше, Тәңір берген Ана тілге құдірет
Білмейді оны бүгінгі, билік толы екі жүзді қарабет…
Ел-жұрттан ұят деп, өскен кеше Алаш баласы
Болған соң, Ауыл оның, жауапкершілік ортасы
Сақтаған ол, ұрпақ үшін, салт-дәстүрін ұлтының
Шығарған ол, талай батыр, Ел Ағасы, Билерін…
Қазақи әдет-ғұрып, салт-дәстүр, жазылмаған Ата заң
Түйсіктік деңгейде орындаған, әр қазақтың баласы
Азаматтық қоғамның арқа сүйер, негізгі ол құралы
Елге жайлы-тиімді деп тапқан, ұлтымыздың санасы…
Толығымен оқу:
